به گزارش اقتصادنیوز، سال‌ها پس از حملات یازده سپتامبر، تروریست‌ها به فناوری‌هایی دسترسی دارند که می‌تواند تهدیدهای آینده را پیچیده‌تر و پیش‌بینی‌ناپذیرتر کند.

فارن پالیسی در گزارشی نوشت: پس از حملات تروریستی القاعده در یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ که نزدیک به سه هزار نفر را به کام مرگ کشاند، گزارش کمیسیون یازده سپتامبر از آنچه ناتوانی در تصور سناریوهای جدید از سوی دولت آمریکا و جامعه اطلاعاتی این کشور می‌دانست، انتقاد کرد. واقعیت این بود که سلاح‌های اصلی مورد استفاده در آن حملات هم چیزی فراتر از کاتر، چاقو و در نهایت هواپیماهای مسافربری نبودند.

ربودن هواپیما توسط تروریست‌ها البته اتفاقی غیرقابل تصور نبود. بین سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۲، بیش از ۱۳۰ مورد تلاش برای ربودن هواپیما در آمریکا ثبت شد که بسیاری از آنها مقصد هاوانا داشتند. در کشورهای دیگر هم اروپا و خاورمیانه شاهد هواپیماربایی‌های گسترده‌ای بودند؛ اقداماتی که اغلب از سوی گروه هایی با انگیزه‌های ملی‌گرایانه انجام می‌شد.

هرچند این هواپیماربایی‌ها به حمله هواپیماها به ساختمان‌ها منجر نشدند، اما این احتمال که هواپیماربایان بتوانند از هواپیما به‌عنوان سلاح استفاده کنند، برای دهه‌ها مطرح بود. حتی برایان مایکل جنکینز، پژوهشگر سرشناس حوزه تروریسم، در سال ۱۹۸۹ و در یک کنفرانس بین‌المللی امنیت هوانوردی در اسرائیل درباره همین سناریو هشدار داده بود.

او گفته بود کابوس دولت‌ها این است که تروریست‌های انتحاری یک هواپیمای مسافربری را بربایند و با کشتن یا کنار زدن خدمه، آن را به یک شهر یا تأسیسات حیاتی بکوبند.

فراتر از ۱۱ سپتامبر

۲۵ سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر، دیگر نمی‌توان فرودگاه‌ها را اهدافی سهل‌الوصول برای تروریست‌ها دانست. با این حال، تروریست‌ها و افراط‌گرایان خشونت‌طلب امروز به مجموعه‌ای از فناوری‌ها دسترسی دارند که دو دهه و نیم پیش یا اصلا وجود نداشتند یا هنوز در مراحل ابتدایی توسعه بودند.

در این میان، اینترنت بیشترین تأثیر را بر فعالیت گروه‌های تروریستی گذاشته است. اینترنت به آنها اجازه داده پیام‌های خود را در مقیاسی گسترده منتشر کنند، با افراد ناراضی ارتباط بگیرند و آنها را در مسیر افراط‌گرایی و جذب شدن به گروه‌های تروریستی قرار دهند.

در کنار اینترنت، پیشرفت در حوزه‌هایی مانند ارتباطات رمزگذاری‌شده، چاپ سه‌بعدی، سامانه‌های هوایی بدون سرنشین یا پهپادها، ارزهای مجازی و هوش مصنوعی نیز می‌تواند به‌عنوان یک ضریب قدرت برای افراد تنها یا سازمان‌های تروریستی عمل کند.

در یک دهه گذشته، موانع دسترسی به این فناوری‌ها به شکل محسوسی کاهش یافته است. از سوی دیگر، تجاری‌شدن آنها باعث شده ابزارهایی که زمانی تنها در اختیار دولت‌ها بود، اکنون برای شهروندان عادی نیز قابل تهیه و استفاده باشد.

ناتوانی در تصور سناریوهای جدید

در اواخر سال ۲۰۲۶، مشکل ناتوانی در تصور سناریوهای جدید همچنان پابرجاست، اما شکل آن تغییر کرده است.

جامعه از فناوری‌های نوظهوری که در اختیار تروریست‌ها قرار گرفته آگاهی دارد، اما همچنان در زمینه تصور خلاقانه درباره ترکیب این فناوری‌ها یا استفاده از آنها در موقعیت‌های جدید با مشکل روبه‌رو است.

هدف این نیست که تمام سناریوهای احتمالی حملات تروریستی تشریح شود؛ چرا که انتشار چنین سناریوهایی می‌تواند در عمل به تروریست‌ها ایده بدهد. مسئله اصلی، شناسایی آسیب‌پذیری‌های موجود است تا سیاست‌گذاران، نهادهای اطلاعاتی و سازمان‌های مجری قانون بتوانند آنها را جدی بگیرند و برای مقابله با تهدیدهای احتمالی آماده شوند؛ به‌گونه‌ای که بار دیگر شاهد چنین شکست بزرگی نباشیم.

پهپادها؛ تهدیدی که تنها مربوط به آینده نیست

گروه‌های تروریستی پیش از این نیز توانایی استفاده موفقیت‌آمیز از پهپادها را در میدان نبرد و برای اجرای حملات نشان داده‌اند.

از 20 سال پیش تا امروز گروه‌های تروریستی متعددی از جمله داعش، القاعده در شبه‌جزیره عربستان، حزب کارگران کردستان و برخی بازیگران مسلح غیردولتی در پاکستان، سوریه و ونزوئلا به استفاده تسلیحاتی از پهپادها روی آورده‌اند.

پهپادها دیگر صرفا در حملات پراکنده مورد استفاده قرار نمی‌گیرند و بخشی از عملیات‌های ترکیبی و مانورهای نظامی طیف مختلفی از بازیگران غیردولتی خشونت‌طلب شده‌اند.

با وجود آنکه چندین طرح تروریستی مهم در سال‌های اخیر خنثی شده، هنوز شاهد یک حمله تروریستی بزرگ و تکان‌دهنده در غرب با استفاده از پهپاد نبوده‌ایم. با این حال، بررسی برخی از این طرح‌ها نشان می‌دهد که تعدادی از آنها به مرحله اجرا بسیار نزدیک شده بودند.

افراد مستقل و خارج از ساختار رسمی گروه‌های تروریستی نیز در حال آزمایش قابلیت‌های پهپادی هستند. همزمان، ظهور ابزارهای هوش مصنوعی مولد دسترسی به برخی توانایی‌های فنی را آسان‌تر کرده و مرزهای امکانات موجود در این حوزه را گسترش داده است.

جنگ‌هایی مانند جنگ روسیه و اوکراین هم که در آنها پهپادها نقشی بسیار پررنگ دارند، به توسعه این قابلیت‌ها و تغییر تصور ما از آنچه با پهپادها امکان‌پذیر است، کمک کرده‌اند.

هوش مصنوعی وارد میدان تروریسم شده است

هوش مصنوعی مولد، با وجود آنکه فناوری نسبتا جدیدی محسوب می‌شود، در چندین طرح و حمله تروریستی اخیر مورد استفاده قرار گرفته است.

گروه‌های تروریستی در سطح سازمانی از هوش مصنوعی بهره گرفته‌اند. این استفاده از تولید و انتشار تبلیغات گرفته تا برخی فعالیت‌های عملیاتی را شامل می‌شود. در سال‌های اخیر نمونه‌هایی از استفاده افراط‌گرایان از هوش مصنوعی برای دریافت اطلاعات، برنامه‌ریزی و شبیه‌سازی سناریوهای مختلف مشاهده شده است.

نگرانی اصلی زمانی افزایش می‌یابد که فناوری‌های مختلف با یکدیگر ترکیب شوند. مدل‌های هوش مصنوعی قدرتمندتر، به‌ویژه مدل‌هایی که دسترسی گسترده‌تری دارند، می‌توانند انجام برخی وظایف سازمانی و عملیاتی را برای گروه‌های تروریستی آسان‌تر کنند.

در نتیجه، مسئله فقط استفاده تروریست‌ها از یک فناوری خاص نیست؛ بلکه ترکیب چند فناوری با یکدیگر است که می‌تواند تهدیدهای آینده را پیچیده‌تر کند.

تهدید اصلی الزاما فناوری‌های پیشرفته نیست

با این حال، نباید گرفتار چیزی شد که می‌توان آن را شیفتگی به فناوری‌های جدید دانست. در حالی که تروریست‌ها آشکارا درباره استفاده از فناوری‌های نوین و روش‌های جدید جنگ صحبت می‌کنند، حملات و طرح‌های خنثی‌شده در کشورهای غربی طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد که آنها همچنان به روش‌های ساده متکی هستند.

با پراکنده‌تر شدن تروریسم و افزایش نقش افراد تنها، حملات با سلاح سرد، زیر گرفتن افراد با خودرو و تیراندازی همچنان در میان رایج‌ترین روش‌های اجرای حملات قرار دارند. بسیاری از این افراد از طریق فضای آنلاین تحت تأثیر ایدئولوژی‌های افراطی قرار گرفته‌اند.

البته ساده بودن روش حمله به این معنا نیست که فناوری نمی‌تواند به اجرای آن کمک کند. برای نمونه، فردی که در روز سال نو ۲۰۲۵ به جمعیت در نیواورلئان حمله کرد، ماه‌ها پیش از حمله از عینک هوشمند برای شناسایی و بررسی محیط استفاده کرده بود، اما در زمان حمله از خودرو و سلاح گرم استفاده کرد.

این مسئله نشان می‌دهد که فناوری حتما جایگزین روش‌های سنتی حمله نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند آنها را تسهیل یا تقویت کند.

اینترنت؛ زیرساخت اصلی انتشار فناوری و افراط‌گرایی

اینترنت مهم‌ترین بستری است که امکان دسترسی گروه‌های تروریستی و هواداران آنها به فناوری‌های جدید را فراهم می‌کند. شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها، سرورهای مستقل، پیام‌رسان‌ها و انجمن‌های آنلاین، محیطی ایجاد کرده‌اند که در آن افراد می‌توانند با محتوای تبلیغاتی، متون ایدئولوژیک، مطالب آموزشی و اطلاعات مرتبط با فناوری‌های مختلف مواجه شوند.

اینترنت علاوه بر دموکراتیک‌تر کردن دسترسی به اطلاعات فنی، امکان برقراری ارتباط میان تروریست‌ها و هوادارانشان را در نقاط مختلف جهان نیز فراهم کرده است.

در دوران اوج خلافت داعش، جنید حسین، هکر بریتانیایی که به این گروه پیوسته بود، به‌عنوان مربی سایبری داعش فعالیت می‌کرد و از راه دور به نیروهای جهادی در کشورهای مختلف درباره چگونگی اجرای حملات خشونت‌آمیز آموزش می‌داد.

امروز نیز بخش مهمی از تهدید تروریستی جهادی در غرب از سوی افرادی شکل می‌گیرد که هرگز در مناطق جنگی حضور نداشته‌اند و آموزش مستمر و مستقیم از نیروهای میدانی گروه‌های تروریستی دریافت نکرده‌اند.

مقابله با تروریسم در عصر دیجیتال

ارزهای مجازی، انجمن‌های آنلاین و منابع آموزشی موجود در اینترنت، مجموعه‌ای از ابزارها را در اختیار گروه‌های تروریستی و هواداران آنها قرار داده‌اند. اما در سال ۲۰۲۶، دولت‌ها نیز ابزارهای بسیار بیشتری برای شناسایی و مختل کردن فعالیت‌های تروریستی در اختیار دارند.

پس از پدیده گسترده جنگجویان خارجی که طی آن ده‌ها هزار شبه‌نظامی از کشورهای مختلف به عراق و سوریه سفر کردند، اقدامات ضدتروریستی برای شناسایی و جلوگیری از سفر تروریست‌ها گسترش یافته است.

اثر انگشت و اسکن عنبیه، فناوری‌های پزشکی قانونی، گذرنامه‌های ماشینی و سامانه‌های هماهنگ ثبت اطلاعات مسافران، همگی به کاهش امکان جابه‌جایی تروریست‌ها کمک کرده‌اند.

در حوزه مقابله با تبلیغات تروریستی آنلاین نیز فناوری‌هایی مانند هوش ادراکی (Perceptual Hashing) شناسایی و انتشار مجدد محتوای افراط‌گرایانه را دشوارتر کرده‌اند.

هدف از مقابله با استفاده تروریست‌ها از اینترنت، از بین بردن کامل این فضا نیست؛ چنین هدفی واقع‌بینانه نیست. مسئله اصلی این است که هزینه و دشواری استفاده از اینترنت برای تأمین مالی، جذب نیرو، افراطی‌سازی، انتشار تبلیغات و طراحی حملات افزایش یابد.

این کار نیازمند همکاری نزدیک بخش دولتی و خصوصی است؛ دولت‌ها، نیروهای انتظامی و شرکت‌های فناوری باید برای شناسایی تهدیدها و جلوگیری از سوءاستفاده تروریست‌ها از اینترنت با یکدیگر همکاری کنند.

هوش مصنوعی می‌تواند بخشی از راه‌حل هم باشد

پیشرفت‌های هوش مصنوعی می‌تواند در مقابله با محتوای تروریستی کاربرد داشته باشد.

یادگیری ماشین برای شناسایی تبلیغات احتمالی تروریستی و ثبت الگوهای آنها به کار گرفته شده است. سامانه‌های تشخیص متن، صدا و تصویر می‌توانند میلیون‌ها محتوای آنلاین را در زبان‌های مختلف بررسی کنند و الگوریتم‌های رتبه‌بندی نیز امکان کاهش دسترسی به محتوای مرزی یا مشکوک را فراهم می‌کنند.

هوش مصنوعی همچنین در حوزه مقابله با تروریسم برای شناسایی اشیا در تصاویر دوربین‌های مداربسته، کشف الگوهای غیرعادی در جریان‌های مالی و جست‌وجوی سریع اسناد کشف‌شده از گروه‌های تروریستی مورد استفاده قرار گرفته است.

فناوری؛ شمشیری دو لبه برای تروریست‌ها و دولت‌ها

همان ابزارهایی که می‌توانند در اختیار تروریست‌ها قرار بگیرند، قابلیت استفاده برای مقابله با آنها را نیز دارند. دولت‌ها می‌توانند با تحلیل حجم عظیمی از داده‌ها، شناسایی الگوها و ترکیب منابع مختلف اطلاعاتی، توانایی خود را برای کشف تهدیدها افزایش دهند.

حتی استفاده تروریست‌ها از چت‌بات‌ها برای برنامه‌ریزی عملیاتی می‌تواند به ابزاری برای جمع‌آوری اطلاعات و در نهایت شناسایی و خنثی کردن طرح‌های تروریستی توسط نیروهای امنیتی تبدیل شود.

۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر؛ آیا غرب دوباره غافلگیر می‌شود؟

۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر، روزی که هواپیماها یکی از نمادهای فناوری و اختراع آمریکایی برادران رایت،به سلاحی علیه شهروندان آمریکا تبدیل شدند، غرب بار دیگر با چالشی مشابه روبه‌رو است.

فناوری‌های جدید به‌طور مداوم در معرض سوءاستفاده گروه‌های تروریستی قرار دارند.

برای جلوگیری از یک غافلگیری راهبردی دیگر، دولت‌ها و نهادهای امنیتی باید فراتر از تهدیدهای شناخته‌شده فکر کنند و بررسی کنند که تروریست‌ها چگونه ممکن است فناوری‌های موجود را به روش‌هایی جدید و خلاقانه به کار بگیرند.

با این حال، این موضوع نباید به معنای تمرکز افراطی بر فناوری باشد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که روش‌های ساده همچنان می‌توانند مرگبار باشند و مقابله موثر با تروریسم علاوه بر فناوری، به شناخت عمیق اجتماعی و فرهنگی، مداخلات اجتماعی و اطلاعات انسانی نیز نیاز دارد.

دولت‌ها محکوم به تکرار شکست در پیش بینی نیستند. اما برای آنکه تاریخ دوباره تکرار نشود، باید از شکل‌گیری احساس رضایت و آسودگی خاطر، ۲۵ سال پس از مرگبارترین حمله تروریستی در خاک آمریکا، جلوگیری کرد.