به گزارش اقتصادنیوز، اظهارات تند میان مقامات ایران و اردن، ابعاد تازه‌ای از نگرانی‌های فزاینده امنیتی در منطقه را آشکار کرده است؛ آن هم در شرایطی که تهران همچنان تاکید دارد عملیات نظامی‌اش تنها مواضع و تأسیسات نظامی آمریکا را هدف قرار می‌دهد.

المانیتور در گزارشی نوشت: عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه در واکنش به اظهارات همتای اردنی خود، ایمن الصفدی، موضع تهران را تشریح کرد. الصفدی پیش‌تر ادعای ایران درباره پاسخ مستقیم به حملات آمریکا را رد کرده و گفته بود حملاتی که تنها چند ساعت پس از آغاز عملیات آمریکا، اردن و کشورهای همسایه را هدف قرار داده‌اند، دیگر نمی‌توانند صرفا در چارچوب دفاع از خود توجیه شوند.

خبر مرتبط

خطر تشدید جنگ آمریکا علیه ایران و آغاز دور سوم قطعی است؟ | راهبرد تهران تا پیش از انتخابات کنگره

اقتصادنیوز: نگرانی اصلی دیپلمات‌های عرب این است که ایران با نزدیک شدن به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، حملات خود را افزایش دهد تا از فشار سیاسی و اقتصادی موجود بر دولت ترامپ استفاده کند. از سوی دیگر، واشنگتن همچنان بر ترکیبی از فشار اقتصادی و نظامی تاکید دارد و مشخص نیست دولت ترامپ تمایلی به بازگشت جدی به مسیر مذاکرات داشته باشد.

عراقچی در پیامی به زبان عربی در شبکه اجتماعی ایکس خطاب به وزیر خارجه اردن نوشت: «وزیر خارجه اردن تا چه زمانی انتظار دارد ایران برای پاسخ دادن به متجاوزی صبر کند که نه به حاکمیت کشورهای عربی احترام می‌گذارد و نه به حاکمیت ایران؟»

وزیر خارجه ایران سپس استدلال الصفدی را به چالش کشید و پرسید: «آیا او واقعا نمی‌داند که در حملات اولیه آمریکا که به کشته شدن ایرانیان بی‌گناه منجر شد، از حریم هوایی، خاک و آب‌های کشورهای عربی استفاده شده است؟»

تهران بر این باور است که میزبانی از تاسیسات نظامی آمریکا که در عملیات علیه ایران مورد استفاده قرار می‌گیرند، این مراکز را به اهداف مشروع برای حملات تلافی‌جویانه تبدیل می‌کند. مقام‌های ایرانی تاکید دارند که هدف عملیات، زیرساخت‌ها و نیروهای آمریکایی است، نه کشورهایی که میزبان این نیروها هستند؛ از جمله اردن، کویت، قطر و امارات متحده عربی.

با این حال، این تفکیک برای دولت‌های منطقه چندان اطمینان‌بخش نیست؛ چرا که امنیت، قلمرو و ثبات اقتصادی آنها همچنان در برابر پیامدهای ناخواسته این حملات آسیب‌پذیر است.

موضع سخت‌تر کشورهای خلیج فارس

نویسنده گزارش مدعی شد: آخرین حملات ایران به کویت، به شکل بی‌سابقه‌ای لحن دیپلماتیک کشورهای حوزه خلیج فارس را تندتر کرده است.

کویت این حملات را اقدامی خصمانه و نمونه‌ای از تضعیف نظام‌مند دیپلماسی دانست؛ موضعی که در مقایسه با رویکرد سنتی و محتاطانه‌تر این کشور، واکنشی بسیار تندتر محسوب می‌شود.

کشورهای منطقه هم با لحنی کم‌سابقه از کویت حمایت کردند. قطر این حمله را تشدید خطرناک تنش خواند و امارات متحده عربی آن را نقض آشکار حاکمیت خود دانست. بحرین خواستار واکنش قاطع جامعه جهانی شد.

کویت در واکنش به این حملات اعلام کرد حق دارد برای دفاع از قلمرو خود و زیرساخت‌های حیاتی‌اش، اقدامات لازم را انجام دهد.

تهران از سوی دیگر تلاش می‌کند میان نیروهای آمریکایی و کشورهای میزبان آنها مرزبندی روشنی ایجاد کند: «نیروهای آمریکایی اهداف مشروع هستند، اما کشورهای عربی میزبان آنها نه.»

با این حال، این تمایز در پایتخت‌های منطقه‌ای روزبه‌روز اعتبار کمتری پیدا می‌کند.

از نگاه کشورهای خلیج فارس، حاکمیت ملی با مرزهای یک پایگاه نظامی پایان نمی‌یابد. حتی حملات دقیق به مراکز نظامی نیز مستلزم استفاده از حریم هوایی کشورهای دیگر است، سامانه‌های پدافندی آنها را فعال می‌کند، پروازهای غیرنظامی را مختل می‌سازد و زیرساخت‌های حیاتی را در معرض خطر قرار می‌دهد.

در نهایت، دولت‌های میزبان هستند که باید تبعات سیاسی و امنیتی عملیاتی را تحمل کنند که خود آغازگر آن نبوده‌اند.

موضع اردن نمونه روشنی از شکاف فزاینده میان تهران و کشورهای منطقه است. ایمن الصفدی تأکید کرده است که اردن یک کشور مستقل است و طرف این جنگ نبوده است.

او همچنین توصیف نیروهای آمریکایی مستقر در اردن به عنوان پایگاه‌های مستقل آمریکا را رد کرده و گفته است این نیروها در چارچوب توافق‌های دفاعی دوجانبه و قدیمی، در تأسیسات اردنی مستقر هستند.

چرخه خطرناک تشدید تنش

این وضعیت می‌تواند یک چرخه خطرناک ایجاد کند: تهران تاسیسات نظامی آمریکا در کشورهای منطقه را سکوی عملیاتی برای حمله علیه ایران می‌داند، در حالی که پایتخت‌های عربی، حملات تلافی‌جویانه ایران را حمله مستقیم به حاکمیت خود تلقی می‌کنند.

هرچه دامنه حملات ایران در منطقه گسترده‌تر شود، فشار در پایتخت‌های عربی برای ایجاد سازوکارهای عمیق‌تر امنیت جمعی نیز افزایش خواهد یافت؛ موضوعی که توافق اخیر مکه را بیش از پیش در مرکز توجه قرار داده است.

ماه گذشته، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان توافق دفاع مشترک مکه را امضا کردند؛ توافقی که چارچوبی برای دفاع جمعی ایجاد می‌کند و بر اساس آن، حمله مسلحانه به یکی از اعضا می‌تواند حمله به همه اعضا تلقی شود.

این توافق همچنین بر گسترش همکاری‌های دفاعی و ایجاد بازدارندگی مشترک تأکید دارد.

اگرچه در متن توافق، ایران به‌طور مستقیم به عنوان دشمن یا تهدید نام برده نشده و این چارچوب همچنان برای پیوستن کشورهای دیگر منطقه باز است، اما زمان امضای آن معنادار است.

این توافق در شرایطی به امضا رسید که تنش میان تهران و واشنگتن به سرعت در حال گسترش بود و حملات ایران نیز بیش از گذشته قلمرو کشورهای هم‌پیمان آمریکا را درگیر می‌کرد.

به همین دلیل، توافق مکه به سرعت در حال عبور از مرحله نمادین است. نشست اواخر ماه اوت کمیته راهبردی سیاسی و دفاعی این توافق نشان داد که روند هماهنگی نهادی میان اعضا از هم‌اکنون آغاز شده است.

واکنش رسمی تهران به این توافق، محتاطانه‌ بوده است. وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده است که دلیلی برای خصمانه تلقی کردن این توافق نمی‌بیند و بر پیوندهای دینی، تاریخی و تمدنی میان ایران و عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان تاکید کرده است؛ رویکردی دیپلماتیک که همچنان امکان تعامل تهران با این کشورها را باز می‌گذارد.

با این حال، رسانه‌های دولتی و محافظه‌کار ایران از وجود اختلاف‌نظرهای عمیق‌تری در داخل کشور خبر داده‌اند.

ایران سال‌هاست بر این موضع تاکید دارد که امنیت منطقه باید توسط کشورهای منطقه و نه قدرت‌های خارجی مدیریت شود؛ اصلی که توافق مکه نیز ظاهراً بر همان مبنا شکل گرفته است.

طرح ابتکار صلح هرمز ایران که در سال ۲۰۱۹ به سازمان ملل ارائه شد بر همین اصول استوار بود.

با این حال، تهران اکنون با استفاده از قدرت نظامی به شیوه‌ای که همسایگانش را به سمت سازوکارهای دفاعی یکپارچه‌تر سوق می‌دهد، ممکن است ناخواسته به شکل‌گیری همان معماری امنیتی منطقه‌ای کمک کند که سال‌ها تلاش کرده بود مانع ایجاد آن شود.

ریسک‌های بازدارندگی ایران

در نهایت، مسئله اصلی بحران کنونی تنها این نیست که آیا ایران واقعا قصد دارد دولت‌های عربی را هدف قرار دهد یا نه؛ مسئله مهم‌تر این است که آیا پایتخت‌های عربی می‌توانند در شرایطی که خاک آنها به صحنه رویارویی ایران و آمریکا تبدیل شده، همچنان بی‌طرف بمانند؟

نویسنده در ادامه ادعا کرده است: حمله به تاسیسات نظامی آمریکا با هدف تقویت بازدارندگی و افزایش هزینه‌های واشنگتن، از منظر محاسبات تهران ممکن است منطقی به نظر برسد؛ اما این راهبرد با خطر جدی کاهش بازدارندگی مواجه است.

هر حمله جدید می‌تواند کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی را که تاکنون تمایلی به ورود مستقیم به درگیری نداشته‌اند، به سمت مشارکت فعال در یک سازوکار دفاع جمعی علیه ایران سوق دهد.

توافق مکه به خوبی نقطه تغییر این روند را نشان می‌دهد. این توافق هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و از نظر ظرفیت عملیاتی با ائتلافی مانند ناتو فاصله زیادی دارد، اما چارچوب دفاع جمعی آن می‌تواند به الگویی برای شکل‌گیری یک ساختار امنیتی گسترده‌تر در منطقه تبدیل شود.

اگر کشورهای خلیج فارس به این نتیجه برسند که تضمین‌ها و اطمینان‌بخشی‌های دیپلماتیک تهران قابل اتکا نیست، انگیزه آنها برای تبدیل چنین سازوکارهایی به یک واقعیت امنیتی و نظامی عملیاتی، بیش از پیش افزایش خواهد یافت.