یادداشت مهمان؛ محمدحسین علی اکبری پژوهشگر اقتصاد: یکی از مهم‌ترین درس‌های تاریخ اقتصادی ایران این است که توسعه، بیش از آنکه به میزان منابع وابسته باشد، به شیوه تأمین و مدیریت آن منابع بستگی دارد. احداث راه‌آهن سراسری در دهه‌های آغازین حکومت پهلوی، نمونه‌ای روشن از این واقعیت است؛ پروژه‌ای که در شرایط دشوار اقتصادی و سیاسی، بدون اتکا به وام‌های خارجی و با استفاده از مالیات هدفمند به سرانجام رسید.

سال‌ها پیش از آغاز عملیات اجرایی راه‌آهن، صنیع‌الدوله در کتاب «راه نجات» از مفهومی سخن گفت که امروز آن را توسعه زیرساخت‌محور می‌نامیم. او معتقد بود دولت باید ابتدا بستر تولید ثروت را فراهم کند تا درآمد ملی افزایش یابد و در نتیجه مردم نیز توان پرداخت مالیات بیشتری پیدا کنند. از نگاه او، راه‌آهن نه یک هزینه، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده اقتصاد ایران بود.

اما نکته مهم‌تر، شیوه تأمین مالی این طرح بود. در روزگاری که بسیاری از پروژه‌های بزرگ جهان با استقراض خارجی اجرا می‌شد، ایران تصمیم گرفت هزینه راه‌آهن را از محل مالیات بر برخی کالاهای مصرفی تأمین کند. این تصمیم علاوه بر تأمین منابع مالی، کشور را از وابستگی به قدرت‌های خارجی و پیامدهای سیاسی آن دور نگه داشت.

امروز نیز مفهوم مالیات نشان‌دار دقیقاً همین فلسفه را دنبال می‌کند. وقتی مؤدی می‌تواند تعیین کند مالیات او صرف ساخت یک بیمارستان، مدرسه، طرح آبرسانی یا تکمیل یک مسیر ارتباطی شود، رابطه دولت و شهروند از یک رابطه صرفاً مالی به مشارکتی اجتماعی تبدیل می‌شود. مردم دیگر تنها پرداخت‌کننده مالیات نیستند؛ آنان در انتخاب اولویت‌های توسعه نیز نقش دارند.

این رویکرد مزیت‌های متعددی به همراه دارد. نخست، اعتماد عمومی را افزایش می‌دهد؛ زیرا مسیر هزینه‌کرد مالیات برای مردم قابل مشاهده است. همچنین اجرای پروژه‌های عمرانی را تسریع می‌کند؛ چرا که منابع مشخص و هدفمند به پروژه‌های منتخب اختصاص می‌یابد. از سوی دیگر نوعی نظارت اجتماعی ایجاد می‌کند؛ زیرا شهروندان نسبت به سرنوشت پروژه‌ای که با مالیات آنان اجرا می‌شود، حساسیت بیشتری خواهند داشت.

البته موفقیت این الگو به یک شرط اساسی وابسته است؛ شفافیت. اگر مردم احساس کنند منابع دقیقاً در همان مسیری هزینه می‌شود که وعده داده شده است، سرمایه اجتماعی دولت نیز تقویت خواهد شد. اما اگر این شفافیت از بین برود، مهم‌ترین مزیت مالیات نشان‌دار نیز از میان خواهد رفت.

راه‌آهن سراسری امروز تنها یک میراث مهندسی یا یک مسیر حمل‌ونقل نیست؛ بلکه سندی تاریخی از توانایی ایرانیان در اجرای پروژه‌های بزرگ با اتکا به سرمایه داخلی است. بازگشت به الگوی مالیات نشان‌دار، در واقع بازگشت به همان اندیشه‌ای است که توسعه را نه در استقراض و وابستگی، بلکه در مشارکت مردم، شفافیت مالی و اعتماد عمومی جستجو می‌کرد. این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که هرگاه مردم بدانند سهم آنان چگونه آینده کشور را می‌سازد، مالیات از یک تکلیف قانونی به سرمایه‌ای برای توسعه ملی تبدیل خواهد شد.