خبرگزاری تسنیم- تصاویر و کلیپ‌های سیلاب نپال دهشتناک و تأثرآور است و البته درس‌آموز. صرف‌نظر از علت رخداد سیل نپال که موضوعی تخصصی و نیازمند بررسی کارشناسی است، آثار و پیامدهای فاجعه‌بار این حادثه بی‌تردید برای کشورهایی مانند ایران نیز هشداردهنده است.

سیلاب‌های ناگهانی، به‌ویژه در گستره‌های سکونتگاهی ایران، پدیده تازه‌ای نیستند. کشور ما در دهه‌ها و سال‌های اخیر حتی از سیلاب‌هایی با گستره محدود نیز خسارت‌های انسانی و اقتصادی قابل توجهی متحمل شده است.

سیلاب‌های فراگیر سال 1398، به‌ویژه در استان‌های گلستان، لرستان و خوزستان که مناطق گسترده‌ای را تحت تأثیر قرار داد، سیلاب دروازه قرآن شیراز در فروردین همان سال که با تلفات جانی و خسارت‌های سنگین همراه شد، سیل امامزاده داوود، سیلاب‌های متعدد در مسیر جاده چالوس و استان‌های البرز و مازندران، به‌ویژه سیلاب سیجان، و همچنین سیل تجریش تهران در دهه 60، تنها بخشی از رخدادهای سیلابی ثبت‌شده در حافظه جمعی ایرانیان است.

سیلاب‌های متعدد در استان‌های هرمزگان و سیستان و بلوچستان نیز در سال‌های اخیر شهرها و روستاهای متعددی را تحت تأثیر قرار داده‌اند. این فهرست نشان می‌دهد که مسئله سیلاب در ایران نه یک رخداد استثنایی، بلکه یکی از مخاطرات جدی و تکرارشونده کشور است.

رخداد سترگ و تأثر‌برانگیز سیل نپال از یک سو و هشدار کارشناسان درباره احتمال اثرگذاری الگوهای مرتبط با پدیده النینو بر شرایط جوی و بارشی از سوی دیگر، بی‌تردید زنگ هشدار خطر سیلاب‌های شهری در ایران را به صدا درمی‌آورد.

البته نباید ال‌نینو را به‌تنهایی عامل وقوع سیلاب در ایران دانست. شدت و محل بارش، وضعیت اشباع خاک، توپوگرافی، ظرفیت رودخانه‌ها و آبراهه‌ها و نحوه توسعه سکونتگاه‌ها، همگی در شکل‌گیری و شدت سیلاب نقش دارند. از این منظر، آنچه یک بارش شدید را به بحران تبدیل می‌کند، فقط رفتار اقلیم نیست؛ میزان آمادگی و کیفیت مدیریت ریسک نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.

عملیات پادسیل‌سازی، اعم از جلوگیری از ساخت‌وساز و توسعه شهرها و روستاها در مسیرهای دارای پتانسیل بروز سیلاب، احداث دیواره‌ها و بندهای حفاظتی و اجرای سایر اقدامات کاهش ریسک سیل، بسیار مهم و ضروری است. اجرای اقدامات سازه‌ای و مدیریتی برای کاهش خطر سیلاب، البته زمان‌بر و هزینه‌بر است و به همین دلیل باید به‌صورت مستمر و پیشگیرانه دنبال شود، نه اینکه پس از وقوع حادثه آغاز شود.

در مناطق شهری، مسئله تنها به احداث دیواره و بند حفاظتی محدود نمی‌شود. پاکسازی و بازگشایی آبراهه‌ها، کنترل ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، ارتقای شبکه جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی و جلوگیری از تغییر مسیر طبیعی روان‌آب‌ها باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد. در غیر این صورت، حتی بارشی که در یک محدوده طبیعی قابل مدیریت است، می‌تواند در شهر به سیلابی مخرب تبدیل شود.

در کنار اقدامات سازه‌ای، یکی از کم‌هزینه‌ترین و سریع‌ترین راهکارهای کاهش تلفات، افزایش زمان هشدار پیش از رسیدن سیلاب به مناطق مسکونی و محورهای پرتردد است؛ موضوعی که سامانه‌های هشدار میدانی سیلاب می‌توانند در آن نقشی تعیین‌کننده داشته باشند.

در این سامانه‌ها با نصب حسگرهای سنجش شدت بارش و حجم روان‌آب در مسیرها و آبراهه‌های بالادست مناطق هدف، اطلاعات لازم جمع‌آوری و با محاسبه یا رسیدن حجم آب به مقادیر حدی، هشدار از روش‌های مختلف به نهادها، مسئولان و عموم مردم در معرض خطر ارسال می‌شود.

رویکرد اصلی این سامانه‌ها، نجات جان مردم هنگام وقوع سیلاب است. با توجه به سرعت بالای جریان سیلاب‌های ناگهانی، حتی ایجاد چند دقیقه زمان بیشتر برای تخلیه مناطق پرخطر یا توقف تردد در مسیرهای آسیب‌پذیر می‌تواند در کاهش تلفات انسانی بسیار مؤثر باشد.

راه‌اندازی سامانه‌های هشدار میدانی سیلاب، در مقایسه با بسیاری از پروژه‌های سازه‌ای، هزینه به‌مراتب کمتری دارد و برای سکونتگاه‌های شهری و روستایی و همچنین مسیرهای پرتردد کشور ضروری است. می‌توان با شناسایی و اولویت‌بندی نقاط پرخطر، میزان جمعیت در معرض خطر و سوابق رخدادهای سیلابی، این سامانه‌ها را ابتدا در مناطق دارای ریسک بالاتر مستقر و سپس به سایر مناطق تعمیم داد.

براساس قانون مدیریت بحران، مدیریت سیلاب در کشور بر عهده وزارت نیرو با همکاری دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط است. بنابراین می‌توان با یک برنامه مشخص و اولویت‌بندی‌شده، هم اقدامات سازه‌ای و مدیریتی کاهش خطر سیلاب را دنبال کرد و هم سامانه‌های هشدار سریع را در نقاط پرخطر کشور توسعه داد.

سیل نپال یک تصویر هشداردهنده از قدرت ویرانگر آب است؛ اما برای ایران، پیام مهم‌تر این است که نباید منتظر وقوع یک فاجعه ماند تا آمادگی برای سیلاب را جدی گرفت. سیلاب را نمی‌توان همیشه متوقف کرد، اما با مدیریت ریسک، رعایت حریم آبراهه‌ها، اصلاح زیرساخت‌های شهری و توسعه سامانه‌های هشدار سریع می‌توان از تبدیل یک رخداد طبیعی به یک فاجعه انسانی جلوگیری کرد.

علی بیت‌اللهی، رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی

انتهای پیام/