به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، جنگ‌ها، انقلاب‌ها، تحریم‌ها و اختلال در مسیرهای انتقال نفت طی دهه‌های گذشته بارها میلیون‌ها بشکه نفت را از بازار جهانی خارج کرده و به افزایش قیمت انرژی و تشدید نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه منجر شده است.

بررسی ها مبتنی بر داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد در میان بزرگ‌ترین اختلال‌های عرضه نفت در پنج دهه گذشته، بحران سال 2026 در تنگه هرمز جایگاهی متفاوت دارد؛ چراکه حجم عرضه از دست‌رفته در این بحران برای نخستین بار از مرز 10 میلیون بشکه در روز عبور کرده است.

بر اساس این داده‌ها، بسته‌شدن تنگه هرمز در مارس 2026 موجب شد حدود 10.1 میلیون بشکه در روز از عرضه نفت جهان مختل شود. این میزان تقریباً دو برابر بزرگ‌ترین اختلال ثبت‌شده پیش از آن، یعنی بحران ناشی از انقلاب ایران در سال‌های 1978 و 1979 است.

هرمز؛ بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت در تاریخ

تنگه هرمز به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی صادرات نفت خاورمیانه، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان به شمار می‌رود. بر اساس داده‌های ارائه‌شده در این گزارش، در مارس 2026 اختلال در این مسیر به کاهش 10.1 میلیون بشکه در روز عرضه نفت منجر شد؛ رقمی که در رتبه‌بندی تاریخی، جایگاه نخست را به خود اختصاص داده است.

این اختلال از این جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که هرمز صرفاً یک مسیر عبور برای نفت ایران نیست و بخش قابل‌توجهی از صادرات نفت و فرآورده کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز از این آبراه انجام می‌شود.

به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این مسیر می‌تواند همزمان بر تولید، صادرات، حمل‌ونقل دریایی و دسترسی پالایشگاه‌های جهان به خوراک نفتی اثر بگذارد.

7 اختلال بزرگ عرضه نفت در تاریخ:

انقلاب ایران؛ دومین شوک بزرگ نفتی تاریخ

پیش از بحران سال 2026، انقلاب ایران در سال‌های 1978 و 1979 بزرگ‌ترین اختلال ثبت‌شده در عرضه نفت جهان بود. بر اساس داده‌های این رتبه‌بندی، کاهش تولید نفت ایران در فاصله نوامبر 1978 تا آوریل 1979 باعث از دست رفتن حدود 5.6 میلیون بشکه نفت در روز از عرضه جهانی شد.

با این حال، اختلال ایجادشده در تنگه هرمز در مارس 2026 با 10.1 میلیون بشکه در روز، حدود 80 درصد بزرگ‌تر از این بحران تاریخی بوده است. این مقایسه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه انقلاب ایران تا پیش از بحران فعلی، به‌عنوان بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت در تاریخ معاصر شناخته می‌شد.

تحریم نفتی اعراب در رتبه سوم

سومین اختلال بزرگ در این رتبه‌بندی به تحریم نفتی کشورهای عربی در سال‌های 1973 و 1974 مربوط می‌شود. تحریم نفتی اعراب که از اکتبر 1973 تا مارس 1974 ادامه داشت، حدود 4.3 میلیون بشکه در روز از عرضه نفت جهان را کاهش داد.

این بحران یکی از نخستین شوک‌های بزرگ نفتی در اقتصاد جهانی بود و افزایش شدید قیمت نفت را به دنبال داشت. شدت بحران به حدی بود که برخی کشورها با کمبود سوخت مواجه شدند و سیاست‌های سهمیه‌بندی و جیره‌بندی سوخت را اجرا کردند.

این بحران همچنین نقش مهمی در شکل‌گیری ساختارهای جدید همکاری بین کشورهای مصرف‌کننده انرژی داشت و در نهایت به تأسیس آژانس بین‌المللی انرژی کمک کرد.

حمله عراق به کویت؛ چهارمین اختلال بزرگ

حمله عراق به کویت در سال 1990 نیز یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های عرضه نفت جهان را رقم زد. این بحران که از اوت 1990 تا ژانویه 1991 ادامه داشت، حدود 4.3 میلیون بشکه در روز از عرضه نفت جهان را از بازار خارج کرد. شدت اختلال به اندازه‌ای بود که قیمت جهانی نفت در مدت کوتاهی تقریباً دو برابر شد. در آن دوره، حذف همزمان بخش قابل‌توجهی از تولید نفت عراق و کویت، نگرانی جدی درباره توان بازار جهانی برای جبران کسری عرضه ایجاد کرد.

جنگ ایران و عراق در جایگاه پنجم

پنجمین بحران بزرگ در این رتبه‌بندی به جنگ ایران و عراق مربوط است. بر اساس داده‌های مورد استفاده Visual Capitalist، در فاصله اکتبر 1980 تا ژانویه 1981، جنگ دو کشور موجب کاهش حدود 4.1 میلیون بشکه در روز از عرضه نفت جهان شد.

اهمیت این بحران از آن جهت بود که دو کشور درگیر، از تولیدکنندگان مهم نفت جهان بودند و حملات به تأسیسات نفتی و اختلال در صادرات، بخش قابل‌توجهی از عرضه منطقه را تحت تأثیر قرار داد. به این ترتیب، چهار مورد از هفت اختلال بزرگ ثبت‌شده در این رتبه‌بندی، در فاصله سال‌های 1973 تا 1991 رخ داده‌اند؛ دوره‌ای که خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری در معرض بحران‌های ژئوپلیتیک مرتبط با نفت قرار داشت.

جنگ عراق؛ ششمین بحران بزرگ

جنگ عراق در سال 2003 نیز در میان بزرگ‌ترین اختلال‌های عرضه نفت قرار گرفته است. بر اساس داده‌های این رتبه‌بندی، در فاصله مارس تا دسامبر 2003، حدود 2.3 میلیون بشکه در روز از عرضه نفت جهان تحت تأثیر جنگ کاهش یافت.

اگرچه این رقم فاصله زیادی با بحران هرمز در سال 2026 دارد، اما در مقایسه با اختلال‌های معمول بازار نفت همچنان یک شوک بسیار بزرگ محسوب می‌شود.

جنگ داخلی لیبی؛ هفتمین اختلال بزرگ

جنگ داخلی لیبی در سال 2011 نیز در رتبه هفتم این فهرست قرار دارد. بر اساس داده‌های مورد استفاده Visual Capitalist، در فاصله فوریه تا اکتبر 2011 حدود 1.5 میلیون بشکه در روز از عرضه نفت جهان به دلیل جنگ داخلی این کشور از بازار خارج شد.

در مقایسه با بحران‌های بزرگ‌تر، حجم این اختلال پایین‌تر بود، اما با توجه به نقش نفت لیبی در بازار اروپا، کاهش تولید و صادرات این کشور اثر قابل‌توجهی بر بازار نفت داشت.

پنج بحران از هفت بحران بزرگ به خاورمیانه مربوط است

یکی از نکات قابل‌توجه این رتبه‌بندی، تمرکز بالای بحران‌های بزرگ نفتی در خاورمیانه است. از هفت اختلال بزرگ مورد بررسی، بخش عمده آنها به تحولات این منطقه مربوط می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد امنیت عرضه نفت جهان همچنان وابستگی زیادی به ثبات سیاسی و امنیتی خاورمیانه دارد. در این میان، بحران سال 2026 یک تفاوت اساسی با نمونه‌های قبلی دارد؛ زیرا اختلال اصلی نه صرفاً از کاهش تولید یک کشور، بلکه از اختلال در یک گلوگاه حیاتی انتقال نفت ناشی شده است.

تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت جهان، نقش متفاوتی نسبت به یک میدان نفتی یا پالایشگاه دارد. اگر تولید یک کشور دچار مشکل شود، سایر تولیدکنندگان ممکن است بتوانند بخشی از کسری را جبران کنند؛ اما زمانی که یک مسیر اصلی انتقال مسدود می‌شود، حتی نفت تولیدشده نیز ممکن است امکان رسیدن به بازار را نداشته باشد.

چرا بحران هرمز متفاوت است؟

اهمیت بحران سال 2026 تنها به رقم 10.1 میلیون بشکه در روز محدود نمی‌شود. تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت انرژی جهان است و به‌طور معمول حدود 20 درصد تجارت جهانی نفت از این مسیر عبور می‌کند. بنابراین اختلال در آن می‌تواند آثار زنجیره‌ای بر نفت خام، فرآورده‌های نفتی، گاز طبیعی مایع و هزینه حمل‌ونقل انرژی داشته باشد.

همین موضوع باعث شد اختلال ایجادشده در مارس 2026 به بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت ثبت‌شده در داده‌های تاریخی مورد بررسی تبدیل شود. در واقع، بحران فعلی نشان می‌دهد بازار نفت تنها به میزان تولید نفت حساس نیست؛ بلکه امنیت مسیرهای انتقال و امکان دسترسی فیزیکی به نفت نیز به اندازه تولید اهمیت دارد.

بازار نفت با یک ریسک جدید مواجه شده است

مقایسه بحران‌های تاریخی نشان می‌دهد بازار جهانی نفت در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک آسیب‌پذیر است، اما اندازه این آسیب به شرایط بازار در زمان وقوع بحران نیز بستگی دارد. در برخی بحران‌های گذشته، کاهش تولید یا صادرات یک کشور با استفاده از ذخایر استراتژیک یا افزایش تولید سایر کشورها تا حدی جبران شده است.

اما بحران تنگه هرمز از این نظر پیچیده‌تر است؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از نفت تولیدشده در خلیج فارس برای رسیدن به بازار جهانی به این مسیر وابسته است. به همین دلیل، هرچه اختلال در هرمز طولانی‌تر شود، فشار بر بازار جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی نیز می‌تواند افزایش یابد.

در چنین شرایطی، موضوع تنها افزایش قیمت نفت نیست؛ بلکه امنیت انرژی کشورهای واردکننده، هزینه حمل‌ونقل، قیمت فرآورده‌های نفتی و حتی هزینه تولید کالا و خدمات در اقتصاد جهانی نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.

هرمز رکورد تاریخی بحران‌های نفتی را شکست

بررسی تاریخی در نهایت نشان می‌دهد که بحران نفتی سال 2026 از نظر حجم عرضه مختل‌شده، فاصله قابل‌توجهی با سایر بحران‌های بزرگ نفتی دارد. در حالی که انقلاب ایران با 5.6 میلیون بشکه در روز در رتبه دوم قرار گرفته، اختلال تنگه هرمز با 10.1 میلیون بشکه در روز تقریباً دو برابر این رقم بوده است.

پس از آن نیز تحریم نفتی اعراب و حمله عراق به کویت با 4.3 میلیون بشکه در روز و جنگ ایران و عراق با 4.1 میلیون بشکه در روز قرار دارند. به این ترتیب، داده‌های تاریخی یک پیام روشن دارند: بحران 2026 در تنگه هرمز نه‌تنها یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های بازار نفت، بلکه بزرگ‌ترین اختلال ثبت‌شده در عرضه نفت جهان است.

این وضعیت بار دیگر اهمیت خاورمیانه و به‌ویژه مسیرهای انتقال انرژی در این منطقه را برای اقتصاد جهانی آشکار کرده است؛ منطقه‌ای که طی نیم‌قرن گذشته، سهم قابل‌توجهی از بزرگ‌ترین بحران‌های عرضه نفت جهان را به خود اختصاص داده است.

انتهای پیام/