به گزارش اقتصادنیوز به نقل از شفقنا ، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مدعی شده است که نیروی دریایی ایالات متحده تمامی مین‌های دریایی را در تنگه هرمز خنثی کرده یا منفجر نموده است.

ترامپ روز سه‌شنبه در مطلبی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد: به ایران اطلاع داده شده است که هر کشتی یا قایقی که مین‌های جدیدی کار بگذارد، فوراً منهدم خواهد شد.

اما روز چهارشنبه، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، گفت که تنگه هرمز همچنان بسته است و ادعای ترامپ مبنی بر پاک‌سازی تمامی مین‌ها را رد کرد. هیچ‌کس جز ایران از محل این مین‌ها اطلاع ندارد.

او اظهارات ترامپ را «صرفاً با هدف آرام کردن بازارها» دانست و هشدار داد که شناورهای آمریکاییِ مین‌یاب در صورت ورود به منطقه، به «اهداف بسیار خوبی» تبدیل خواهند شد.

در همین حال، بر اساس بیانیه‌ای که دو کشور در این هفته منتشر کردند، ایران و عمان علاوه بر توافق بر سر ایجاد یک مسیر ترانزیتی جدید برای کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، بر سر اجرای یک پروژه مشترک برای پاک‌سازی مین‌ها نیز به توافق رسیده‌اند.

پیش از آغاز جنگ، روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از این تنگه عبور می‌کردند و تقریباً یک‌پنجم از عرضه نفت و گاز طبیعی جهان را از تولیدکنندگان حوزه خلیج فارس منتقل می‌کردند.

تحلیل‌گران می‌گویند ارزیابی آمریکا مبنی بر اینکه مین‌ها از مسیرهای اصلی کشتیرانی پاک‌سازی شده‌اند، احتمالاً قابل‌اعتماد است. اما این بدان معنا نیست که تنگه هرمز لزوماً به‌طور کامل عاری از مین شده است — یا اینکه کشتیرانی تجاری می‌تواند به ایمنی سطح پیش از جنگ بازگردد.

ممکن است تعداد اندکی مین «شناور» یا ناشناخته همچنان خارج از مسیرهای کشتیرانی که به‌شدت تحت نظارت هستند باقی مانده باشند، ضمن اینکه ایران همچنان توانایی مین‌گذاری مجدد را دارد. کارشناسان همچنین هشدار داده‌اند که مین‌ها تنها یکی از جنبه‌های تهدیدآمیزی هستند که کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز با آن مواجه‌اند. در شرایطی که هیچ توافق آتش‌بسی برقرار نیست و آمریکا «روز دی اقتصادی» را برای اعمال تحریم‌ها علیه ایران اعلام کرده است، احتمال ازسرگیری جنگ علنی همچنان وجود دارد.

این عدم اطمینان هزینه سنگینی به همراه دارد. بر اساس گزارشی که مؤسسه اس‌اندپی گلوبال در ماه جولای منتشر کرد، از زمان آغاز جنگ، هزینه بیمه ریسک جنگ برای کشتی‌هایی که از این آبراه استراتژیک عبور می‌کنند، از حدود یک تا سه درصد ارزش بدنه کشتی به ۷.۵ تا ۱۰ درصد ارزش بدنه افزایش یافته است.

بر اساس اظهارات کارشناسان، حق بیمه مربوط به ریسک جنگ احتمالاً همچنان بالا باقی خواهد ماند و همین امر باعث خواهد شد بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی برای ازسرگیری عبور از تنگه هرمز تمایل چندانی نداشته باشند.

مین‌های ارزان، هزینه‌ای هنگفت

چند هفته پس از آغاز جنگ در اواخر فوریه، تهران اعلام کرد هرگونه تلاش «دشمن» برای هدف قرار دادن سواحل یا جزایر ایران، به مین‌گذاری در تنگه هرمز منجر خواهد شد.

برای مدتی مشخص نبود که آیا تهران فقط تهدید کرده است یا خیر. اما به‌زودی شواهدی به دست آمد که نشان می‌داد مین‌هایی در این آبراه کار گذاشته شده‌اند؛ هرچند ایران هرگز به‌طور صریح این موضوع را تأیید نکرده است.

در تاریخ ۳۰ می، مرکز امنیت دریایی عمان به اپراتورهای کشتیرانی هشدار داد که پس از مشاهده یک «شیء مشکوک به مین شناور» در نزدیکی بخش عمانی تنگه هرمز، جانب احتیاط را رعایت کنند.

سه روز بعد، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در برابر کمیته روابط خارجی سنای آمریکا گفت ایران «بخش‌های وسیعی از تنگه هرمز ــ در آب‌های بین‌المللی ــ را مین‌گذاری کرده است».

سپس، در اطلاعیه‌ای در ۱۱ ژوئن، نیروی دریایی آلمان با استناد به اطلاعات دریافت‌شده از نیروهای دریایی آمریکا و بریتانیا اعلام کرد که وجود مین در چهار نقطه اطراف تنگه هرمز گزارش شده است، هرچند برلین نتوانسته بود موقعیت آنها را راستی‌آزمایی کند. بریتانیا، فرانسه و آلمان نیز در بحبوحه آماده‌سازی برای عملیات احتمالی مین‌روبی، ناوهای جنگی یا تجهیزات مقابله با مین را به منطقه اعزام کردند.

تحلیلی که مؤسسه تحقیقات سیاست خارجی (FPRI) مستقر در فیلادلفیا انجام داده، نشان می‌دهد که اگرچه تولید مین‌های مدرن و پیشرفته می‌تواند ده‌ها هزار دلار هزینه داشته باشد، اما تحمیل اقدامات اقتصادی و راهبردی احتمالاً هزینه بسیار بیشتری در پی خواهد داشت.

دلیل آن این است که مین‌های دریایی می‌توانند با هزینه‌ای نسبتاً اندک، اختلالی عظیم ایجاد کنند. صرفِ احتمال وجود حتی یک مین در یک مسیر کشتیرانی کافی است تا رفت‌وآمد کشتی‌ها متوقف شود.

تحلیلگران حوزه دریایی برآورد می‌کنند که ایران ذخیره‌ای بین ۲ هزار تا ۶ هزار مین در اختیار دارد که بسیاری از آنها در داخل کشور تولید شده‌اند. اسکات ساویتز، مهندس ارشد مؤسسه پژوهشی رَند که در زمینه عملیات و فناوری‌های دریایی تخصص دارد، گفت ایران هم مین‌های سنتیِ مهارشده و هم تسلیحات پیشرفته‌تر در اختیار دارد.

مین‌های دریایی می‌توانند شامل مین‌های تماسیِ مهارشده باشند که هنگامی که یک شناور با آنها برخورد می‌کند منفجر می‌شوند. در مقابل، مین‌های پیشرفته‌تر موسوم به «مین‌های کف‌نشین» روی بستر دریا قرار می‌گیرند و از حسگرهایی استفاده می‌کنند که هنگام شناسایی امضای مغناطیسی یا صوتی یک کشتی در بالای خود، چاشنی انفجار را فعال می‌کنند.

ساویتز گفت ایران «همان گوی‌های خاردار کلاسیکی را که همه در ذهن خود تصور می‌کنند» در اختیار دارد؛ مین‌هایی که به یک لنگر متصل هستند و در صورت برخورد کشتی با آنها منفجر می‌شوند.

او افزود: اما ایران تعدادی مینِ حساس به اثرات محیطی نیز دارد. این مین‌ها روی بستر دریا قرار می‌گیرند و شناسایی آنها دشوارتر است.

پاک‌سازی مین‌ها به معنای بی‌خطر بودن نیست

چند ساعت پس از آنکه ترامپ روز سه‌شنبه اعلام کرد مین‌ها از تنگه هرمز پاک‌سازی شده‌اند، «مرکز مشترک اطلاعات دریایی» (JMIC) اعلام کرد که همچنان «خطر ادامه‌دار مین‌های شناور یا مین‌هایی که محل آنها روی نقشه ثبت نشده است» در داخل و اطراف طرح جداسازی مسیرهای کشتیرانی این آبراه وجود دارد. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا نیز در پستی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که «مناطق خطر مین» همچنان فعال هستند. بنابراین، اپراتورهای کشتیرانی باید به کدام ارزیابی اعتماد کنند؟

مارک هیلبرن، مدرس ارشد مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن، به الجزیره گفت که در واقع دلایل خوبی برای اعتماد به ارزیابی آمریکا وجود دارد.

او گفت: این ادعا که مین‌ها پاک‌سازی شده‌اند، در ابتدا از سوی سنتکام مطرح شد و در این مورد می‌توانیم اطمینان زیادی داشته باشیم.

وی افزود که نیروی دریایی آمریکا با استفاده از فناوری نظارت ماهواره‌ای و پهپادهای زیرآبی که بستر دریا را اسکن می‌کنند، تعداد زیادی مین را منفجر و منهدم کرده است. نیروهای آمریکایی همچنین چندین شناور نیروی دریایی ایران را که برای کارگذاری مین مورد استفاده قرار می‌گرفتند، منهدم کرده‌اند.

اما اثبات اینکه مسیرهای اصلی کشتیرانی «پاک» هستند، با تضمین اینکه همه مین‌ها برداشته یا غیرفعال شده‌اند، یکسان نیست.

هیلبرن گفت: ممکن است چند مین سرگردان یا «مین شبح» وجود داشته باشد.

«ادعاها درباره پاک‌سازی مین‌ها مربوط به مین‌هایی است که مشخص شده در مسیرهای اصلی کار گذاشته شده‌اند.» وی توضیح داد که ممکن است برخی مین‌های لنگردار از محل خود جدا شده باشند.

او گفت: با توجه به سطح نظارت، احتمال وجود مین در مسیرهای اصلی کشتیرانی چندان زیاد نیست، اما ممکن است خارج از این مسیرها خطراتی وجود داشته باشد.

و حتی اگر همه مین‌هایی که در حال حاضر برای آمریکا شناخته‌شده هستند منهدم شده باشند، ایران همچنان توانایی کارگذاری مین‌های بیشتری را دارد.

هیلبرن گفت: بنابراین، هرچند مسیرهای کشتیرانی ممکن است در حال حاضر پاک باشند، این به آن معنا نیست که تهدید برای همیشه از بین رفته است.

خودِ عملیات پاک‌سازی مین ــ که به «اقدامات مقابله با مین» معروف است ــ فرایندی طاقت‌فرسا و خطرناک است. بر اساس گزارش «مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی»، آنچه این مأموریت را دشوارتر می‌کند، سال‌ها بی‌توجهی سازمانی است که توانمندی‌های تخصصی نیروی دریایی آمریکا در زمینه مقابله با مین را تا مدت کوتاهی پیش از آغاز جنگ تضعیف کرده بود.

چهار فروند آخر از کشتی‌های مقابله با مین کلاس «اونجر» آمریکا در بحرین در ماه سپتامبر از خدمت خارج شدند، در حالی که بالگردهای MH-۵۳E «سی‌دراگون» این کشور ــ که برای مدت طولانی بخش اصلی عملیات مین‌روبی هوایی بودند ــ در ماه آگوست کنار رفتند.

آمریکا از آن زمان برای عملیات خود در تنگه هرمز به ترکیبی از ناوهای جنگی و سامانه‌های بدون سرنشین متکی بوده است. سنتکام اعلام کرد که همزمان با آغاز مأموریت پاک‌سازی در ماه آوریل، دو ناوشکن مجهز به موشک هدایت‌شونده نیز وارد این مسیر دریایی شدند و پس از آن پهپادهای زیرآبی به این عملیات پیوستند.

چرا ممکن است کشتیرانی به‌زودی از سر گرفته نشود

در نهایت، برداشتن مین‌ها از مسیرهای کشتیرانی تنها بخشی از محاسباتی را که اپراتورهای کشتیرانی و شرکت‌های بیمه با آن روبه‌رو هستند، حل می‌کند.

ارزش یک نفتکش غول‌پیکر و محموله نفت خام آن می‌تواند حدود ۳۰۰ میلیون دلار باشد. بنابراین، بیمه‌گران، شرکت‌های نفتی و اپراتورهای نفتکش احتمالاً پیش از آنکه کشتی‌ها را دوباره از تنگه عبور دهند، خواستار شواهد مستمر و قانع‌کننده‌ای خواهند بود که نشان دهد عبور از آن امن است.

هیلبرن گفت: احتمالاً حق بیمه‌ها همچنان بالا باقی خواهند ماند. این هزینه‌ها تا زمانی که یک دوره طولانی آرامش برقرار نشده باشد، کاهش نخواهند یافت.

او افزود: یک اعلامیه واحد، هرچند خوشایند و امیدوارکننده باشد، باعث کاهش فوری نرخ‌ها نخواهد شد.

با این حال، نشانه‌هایی وجود دارد که صنعت کشتیرانی خود را با واقعیت‌های جدید در آب‌های منطقه وفق می‌دهد.

الکس آلمیدا، تحلیلگر شرکت اطلاعات دریایی امبری، به الجزیره گفت که به نظر می‌رسد احتیاط و پرهیز از ریسک در میان اپراتورهای کشتیرانی، همزمان با ایجاد ترتیبات جایگزین، در حال کاهش است.

برای نمونه، بلومبرگ اوایل ماه جاری گزارش داد که بازوی تجاری «شرکت ملی نفت ابوظبی» پیشنهاد کرده است محموله‌های نفت عراق را از طریق تنگه هرمز جابه‌جا کند؛ به این صورت که کشتی‌ها سفرهای کوتاهی را در حالی انجام دهند که فرستنده‌های موقعیت‌یاب آنها خاموش است و سپس محموله‌ها را خارج از خلیج به کشتی‌های دیگری منتقل کنند. این تحول در حالی رخ می‌دهد که امارات متحده عربی هفته گذشته روابط تجاری خود با ایران را قطع کرد.

آلمیدا گفت: به نظر می‌رسد سرویس جابه‌جایی رفت‌وبرگشتی که امارات راه‌اندازی کرده، کارآمدی خود را نشان می‌دهد و بخش بزرگی از ریسک بیمه‌ای را از دوش حمل‌کنندگان برمی‌دارد.

او افزود که عربستان سعودی نیز به سمت انتقال محموله‌ها از کشتی به کشتی حرکت کرده و در حال ایجاد یک طرح بیمه‌ای با پشتوانه دولت است.

وی گفت راهکارهای جدیدی که برای حمل‌کنندگان فراهم شده است، بیش از پیش ایران را با یک دوراهی مواجه می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که فشار اقتصادی آمریکا افزایش می‌یابد.

«فکر می‌کنم برای نخستین بار، ایران تحت فشار واقعی بیشتری نسبت به آمریکا قرار گرفته است.»

او تاکید کرد که این مسئله احتمال آن را مطرح می‌کند که تهران برای تغییر موازنه قدرت به دنبال راه دیگری باشد؛ از جمله حمله به مناطق انتقال محموله از کشتی به کشتی در دریای عمان، که در تیررس موشک‌ها و پهپادهای ایران قرار دارند.

در نهایت، پاک‌سازی مین‌ها معیار قابل اعتمادی برای سنجش اینکه آیا تنگه هرمز «امن» است یا خیر، نیست.

آلمیدا گفت: مسئله این است که مین‌ها … هرگز تهدید اصلی نبوده‌اند. تهدید بزرگ‌تر برای کشتیرانی در امتداد تنگه همچنان «پهپادها و موشک‌های کروز و بالستیک ضدکشتی» است که از خاک اصلی ایران شلیک می‌شوند.

در حال حاضر، این حملات فروکش کرده‌اند، اما رویارویی اساسی میان واشنگتن و تهران همچنان حل‌نشده باقی مانده است؛ موضوعی که باعث می‌شود مالکان کشتی‌ها و شرکت‌های بیمه همچنان احتمال تبدیل دوباره این آبراه به میدان نبرد را در محاسبات خود در نظر بگیرند.

هیلبرن در پایان افزود: هرچند مسیرهای کشتیرانی ممکن است در حال حاضر پاک باشند، اما این به آن معنا نیست که تهدید برای همیشه از بین رفته است.