حامد افشاری، معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد در گفت‌وگو با خبرنگار گروه دانشگاه خبرگزاری تسنیم به تشریح برنامه‌های این دانشگاه در حرکت از پژوهش‌های صرفاً تولیدمحور به سمت پژوهش‌های مسئله‌محور و اثرگذار پرداخت.

به گفته وی، مأموریت‌گرا کردن 82 منطقه آمایشی و هدایت ظرفیت‌های پژوهشی، فناوری و نوآوری دانشگاه به سمت نیازهای کشور و ایفای نقشی پررنگ‌تر در حل مسائل کلان  کشور از سوی این دانشگاه مسیری است که دانشگاه آزاد در دوره فعالیت فعلی خود انتخاب کرده است. مسیری که حاکی از ورود جدی این دانشگاه به حل مسائل کشور دارد.

دانشگاه آزاد اسلامی؛ دانشگاهی شبکه‌ای، مأموریت‌گرا و مسئله‌محور برای حل مسائل کشور

افشاری اظهار داشت: یکی از محورهای اساسی تحول در دانشگاه آزاد اسلامی، حرکت هدفمند به سمت «مسئله‌محوری» و ایفای نقش مؤثر در حل مسائل واقعی کشور است. این رویکرد در چارچوب سند تحول و تعالی دانشگاه مورد توجه قرار گرفته و در دوره‌های مدیریتی اخیر با جدیت بیشتری دنبال شده است.

وی افزود: تحولات و شرایط خاص کشور، از جمله مواجهه با تهدیدها و بحران‌های مختلف، ضرورت نقش‌آفرینی دانشگاه در حل مسائل ملی را بیش از پیش آشکار کرده است. بر همین اساس، توسعه فناوری و نوآوری و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فناورانه دانشگاه باید در خدمت رفع مسائل اولویت‌دار کشور قرار گیرد و دانشگاه آزاد اسلامی بتواند در کنار دولت و سایر ارکان زیست‌بوم علم، فناوری و نوآوری، سهم مؤثری در پیشبرد برنامه‌های ملی داشته باشد.

افشاری با تأکید بر ضرورت بازتعریف نقش دانشگاه در شرایط پساجنگ و دوره‌های بحرانی گفت: دانشگاه در چنین شرایطی صرفاً یک نهاد آموزشی نیست، بلکه باید به عنوان یکی از ارکان اصلی تولید دانش، توسعه فناوری، تربیت نیروی انسانی توانمند و ارائه راهکارهای فناورانه برای مسائل کشور ایفای نقش کند.

دانشگاه آزاد؛ یک شبکه ملی با بیش از 400 واحد و مرکز دانشگاهی

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به گستردگی ساختاری این دانشگاه گفت: حرکت به سمت مسئله‌محوری، بدون توجه به ساختار و ظرفیت شبکه‌ای دانشگاه امکان‌پذیر نیست. دانشگاه آزاد اسلامی یک دانشگاه شبکه‌ای، مردمی و گسترده است که بیش از 400 واحد و مرکز دانشگاهی را در سراسر کشور دربر می‌گیرد.

وی افزود: این مجموعه در قالب ساختار استانی و در 82 منطقه آمایشی سازماندهی شده است. بنابراین می‌توان ظرفیت دانشگاه آزاد اسلامی را از منظر مأموریت‌های منطقه‌ای، به منزله شبکه‌ای متشکل از 82 ظرفیت دانشگاهی و فناورانه در نظر گرفت که هر یک می‌توانند متناسب با اقتضائات و مزیت‌های منطقه خود، در حل مسائل ملی و محلی نقش‌آفرینی کنند.

افشاری ادامه داد: دانشگاه آزاد اسلامی با برخورداری از حدود 40 درصد ظرفیت آموزش عالی کشور، بیش از 21 هزار عضو هیئت علمی تمام‌وقت و جمعیت دانشجویی حدود یک میلیون و 400 هزار نفر، ظرفیت کم‌نظیری برای تبدیل علم و فناوری به راهکار، محصول و خدمت دارد. این ظرفیت گسترده در کنار اعضای هیئت علمی، دستیاران آموزشی، استادان وابسته، دانشجویان، آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، مراکز رشد و پارک علم و فناوری، یک زیست‌بوم ملی را شکل داده است.

مأموریت‌گرایی واحدهای استانی بر مبنای آمایش و مزیت‌های منطقه‌ای

وی با اشاره به رویکرد جدید دانشگاه در مأموریت‌گرایی واحدهای استانی اظهار داشت: یکی از اقدامات اساسی معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری، تعریف مأموریت‌های مشخص برای واحدهای دانشگاهی در سطح استان و منطقه است. بر این اساس، هر استان متناسب با ظرفیت‌ها و مزیت‌های خود، یک یا چند مأموریت اولویت‌دار را دنبال می‌کند.

افشاری افزود: تعیین این مأموریت‌ها بر مبنای مطالعات آمایشی و با توجه به ظرفیت‌های علمی، زیرساختی، آزمایشگاهی، تحقیقاتی، نیروی انسانی، صنایع موجود و مسائل واقعی هر منطقه انجام می‌شود. در نتیجه، تمام اجزای زیست‌بوم تحقیقات، فناوری و نوآوری استان باید در جهت مأموریت تعیین‌شده هم‌افزا و هم‌راستا شوند.

وی گفت: برای نمونه، برخی استان‌ها بر حوزه امنیت غذایی، برخی بر معدن و صنایع معدنی، برخی بر انرژی و سایر استان‌ها بر اساس مزیت‌ها و نیازهای منطقه‌ای خود بر حوزه‌های اولویت‌دار دیگری متمرکز شده‌اند.

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: هدف از این رویکرد، صرفاً تعریف یک عنوان برای هر استان نیست؛ بلکه باید تمام ظرفیت‌های علمی و فناورانه موجود در منطقه، از اعضای هیئت علمی و دانشجویان گرفته تا آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های فناور، مراکز رشد و پارک علم و فناوری، در مسیر تحقق مأموریت قرار گیرند.

هدایت منابع محدود به سمت مأموریت‌های اولویت‌دار

افشاری با تأکید بر ضرورت بهره‌وری در استفاده از منابع اظهار داشت: در شرایطی که منابع مالی در همه نظام‌های علمی و دانشگاهی محدود است، رویکرد صحیح آن است که منابع موجود را پراکنده نکنیم، بلکه آنها را در راستای مأموریت‌های اولویت‌دار هدایت کنیم.

وی افزود: یکی از تحولات مهم مورد پیگیری این معاونت، ایجاد هم‌افزایی میان اجزای مختلف زیست‌بوم و تمرکز منابع بر مأموریت‌های مشخص است تا خروجی فعالیت‌های پژوهشی و فناورانه از سطح تولید مقاله و گزارش فراتر رفته و به «اثرگذاری» واقعی در جامعه منجر شود.

افشاری تصریح کرد: شاخص موفقیت دانشگاه در این مسیر، صرفاً تعداد مقالات یا طرح‌های پژوهشی نیست؛ بلکه باید دید این فعالیت‌ها تا چه اندازه به حل یک مسئله، تولید یک محصول، ارائه یک خدمت، ایجاد یک شرکت، توسعه یک فناوری یا ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی منجر شدند.

توسعه زیرساخت‌های فناوری و ساماندهی مراکز تحقیقاتی

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی درباره اقدامات انجام‌شده در چارچوب مأموریت‌های جدید گفت: در کنار تعریف مأموریت برای استان‌ها و مناطق آمایشی، مجموعه‌ای از برنامه‌های حمایتی و انگیزشی نیز طراحی شده است.

وی افزود: توسعه پارک علم و فناوری، گسترش مراکز رشد، ایجاد مشوق برای اعضای هیئت علمی فناور، شبکه‌سازی آزمایشگاه‌ها، به‌روزرسانی تجهیزات و ساماندهی مراکز تحقیقاتی متناسب با مأموریت‌های منطقه‌ای، از جمله اقداماتی است که در قالب کلان‌پروژه‌های معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری دنبال می‌شود.

افشاری ادامه داد: هدف این است که زیرساخت‌های دانشگاه به صورت جزیره‌ای فعالیت نکنند، بلکه در قالب یک شبکه ملی به یکدیگر متصل شوند و ظرفیت هر واحد بتواند در اختیار سایر واحدها و کل زیست‌بوم دانشگاه قرار گیرد.

ورود دانشگاه آزاد اسلامی به پروژه‌های کلان و راهبردی کشور

وی با اشاره به برخی دستاوردهای دانشگاه آزاد اسلامی اظهار داشت: دانشگاه در سال‌های اخیر در برخی حوزه‌های راهبردی کشور ظرفیت‌های قابل توجهی ایجاد کرده است. یکی از این حوزه‌ها، صنعت بذر است که دانشگاه آزاد اسلامی توانسته است حدود 30 درصد از تولید بذر هیبریدی کشور را در داخل مجموعه دانشگاهی انجام دهد.

افشاری افزود: در حوزه انرژی نیز دانشگاه وارد عرصه توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر شده است. ایجاد و توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در استان‌های مختلف، از جمله نیروگاه‌های 21 مگاواتی در سیرجان و 57 مگاواتی در استان اصفهان، بخشی از این برنامه است.

وی ادامه داد: در حوزه محیط زیست نیز فناوری‌های مرتبط با زباله‌سوزی و مدیریت پسماند مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در زمینه تصفیه آب و پساب، فناوری‌های نوین مبتنی بر هالوفایبر در داخل دانشگاه توسعه یافته است.

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی تأکید کرد: این نمونه‌ها نشان می‌دهد که دانشگاه می‌تواند از ظرفیت علمی و فناورانه خود برای ورود به پروژه‌های کلان و حل مسائل واقعی کشور استفاده کند. هدف ما این است که 82 منطقه آمایشی دانشگاه، در قالب برنامه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، هر یک بر یکی از مسائل اولویت‌دار منطقه‌ای، استانی یا ملی تمرکز کرده و در نهایت راهکار، محصول یا خدمت قابل ارائه‌ای تولید کنند.

توسعه مدل شبکه‌ای پارک علم و فناوری

افشاری با اشاره به الگوی جدید دانشگاه آزاد اسلامی در توسعه زیرساخت‌های فناوری گفت: یکی از رویکردهای جدید ما، استفاده از ظرفیت ساختمان‌ها و فضاهای موجود دانشگاه و سازماندهی آنها در قالب یک شبکه فناورانه ذیل پارک علم و فناوری است.

وی افزود: برخلاف الگوی متمرکز پارک‌های علم و فناوری، در مدل شبکه‌ای دانشگاه آزاد اسلامی، ظرفیت‌های مختلف در نقاط جغرافیایی متفاوت، متناسب با حوزه تخصصی خود سازماندهی می‌شوند؛ برای مثال، یک مرکز می‌تواند بر فناوری اطلاعات، مرکز دیگری بر سلامت و مرکز دیگری بر حوزه‌ای تخصصی و اولویت‌دار متمرکز شود.

افشاری ادامه داد: این الگو نمونه‌های بین‌المللی نیز دارد و در برخی کشورها، مجموعه‌های فناورانه در قالب ساختمان‌ها و مراکز پراکنده اما تحت یک شبکه واحد فعالیت می‌کنند. دانشگاه آزاد اسلامی نیز با بهره‌گیری از این رویکرد، در حال ایجاد یک شبکه گسترده برای استقرار و حمایت از شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان است.

وی افزود: شرکت‌های مستقر در این شبکه علاوه بر دسترسی به زیرساخت‌های دانشگاه، می‌توانند از ظرفیت‌های حمایتی پارک، مشوق‌های قانونی و مالیاتی و خدمات صندوق پژوهش و فناوری بهره‌مند شوند.

شبکه‌سازی 176 مرکز رشد و ایجاد بازار فناوری

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به شبکه مراکز رشد این دانشگاه اظهار داشت: یکی از اقدامات مهم، تبدیل مراکز رشد از مجموعه‌هایی مستقل و منفک به یک شبکه ملی است. در حال حاضر 176 مرکز رشد در دانشگاه آزاد اسلامی فعالیت می‌کنند و تلاش شده است ارتباط میان این مراکز به صورت نظام‌مند برقرار شود.

وی افزود: شرکت یا تیم فناور مستقر در یک مرکز رشد، دیگر محدود به ظرفیت همان واحد دانشگاهی نیست، بلکه می‌تواند از ظرفیت سایر مراکز رشد و شبکه ملی دانشگاه بهره‌مند شود. این شبکه‌سازی امکان تبادل دانش، تجربه، زیرساخت، بازار، نیروی انسانی و ظرفیت‌های تخصصی را فراهم می‌کند.

افشاری گفت: در کنار این شبکه، «شبکه بازار فناوری» نیز ایجاد شده است تا عرضه و تقاضای فناوری در داخل زیست‌بوم دانشگاه به یکدیگر متصل شود. هدف این است که ایده، فناوری و محصول در یک سوی شبکه باقی نماند و بتواند در سوی دیگر، بازار، صنعت یا متقاضی خود را پیدا کند.

تعریف مشوق‌های جدید برای اعضای هیئت علمی فناور

افشاری با تأکید بر نقش اعضای هیئت علمی در تحقق دانشگاه فناور گفت: توسعه فناوری بدون ایجاد سازوکارهای انگیزشی برای استادان امکان‌پذیر نیست. بر همین اساس، برای اعضای هیئت علمی که به سمت فعالیت‌های فناورانه و کارآفرینی حرکت می‌کنند، مشوق‌های جدیدی در نظر گرفته شده است.

وی افزود: از جمله این مشوق‌ها، امکان اختصاص بخشی از ساعات موظف اعضای هیئت علمی به فعالیت‌های فناورانه و پیش‌بینی پایه‌های تشویقی برای فعالیت‌های فناوری و نوآوری است.

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی ادامه داد: همچنین تلاش شده است شرکت‌های فناور اعضای هیئت علمی بتوانند در محیط دانشگاه فعالیت کنند و از ظرفیت دانشجویان نیز بهره ببرند. به این ترتیب، دانشگاه، استاد و شرکت فناور در یک زنجیره واحد قرار می‌گیرند و دانشجو نیز از همان دوران تحصیل با محیط واقعی کسب‌وکار و فناوری آشنا می‌شود.

وی افزود: با توجه به جمعیت حدود یک میلیون و 400 هزار نفری دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی، حتی ورود بخشی از این جمعیت به زیست‌بوم فناوری می‌تواند ظرفیت بزرگی برای تأمین نیروی انسانی ماهر، توسعه شرکت‌های فناور و شکل‌گیری کسب‌وکارهای دانش‌بنیان ایجاد کند.

مدارس تابستانه فناوری؛ پیوند آموزش، مهارت و نوآوری

افشاری با اشاره به برنامه مدارس تابستانه فناوری گفت: یکی دیگر از اقدامات معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری، توسعه مدارس تابستانه فناوری در واحدهای دانشگاهی است. هدف از راه‌اندازی این مدارس، فراهم کردن بستری برای کسب مهارت‌های تخصصی و کاربردی و نزدیک کردن دانشجویان به فضای واقعی فناوری و نوآوری است.

وی افزود: این مدارس در حوزه‌های متنوعی از جمله رباتیک، علوم آزمایشگاهی، پژوهش و مقاله‌نویسی با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، الکترونیک، طراحی و ساخت، فناوری‌های آزمایشگاهی، استخراج و فرآوری طلا، ارزیابی مصنوعات طلا، حسابداری تخصصی طلا، فناوری‌های سازه، اپراتوری تجهیزات تخصصی آزمایشگاهی، روان‌شناسی و مکاترونیک کاربردی برگزار شدند.

افشاری ادامه داد: حوزه‌هایی مانند اینترنت اشیا و طراحی سامانه‌های هوشمند، طراحی و ساخت و کنترل پهپاد و همچنین فناوری‌های نوین در صنعت چرم و کفش نیز در این مدارس مورد توجه قرار گرفته است.

عبور فناوری از مرزهای رشته‌ای

وی با تأکید بر ماهیت میان‌رشته‌ای فناوری گفت: مدارس فناورانه عمداً محدود به دانشجویان یک رشته خاص نیستند؛ زیرا بسیاری از فناوری‌های نوین در نقطه اتصال چند حوزه تخصصی شکل می‌گیرند.

افشاری افزود: برای مثال، اینترنت اشیا می‌تواند در کشاورزی و گلخانه‌ها به کار گرفته شود و فناوری‌های مرتبط با طلا می‌تواند حوزه‌هایی مانند مهندسی، فرآوری، اقتصاد و حسابداری را به یکدیگر متصل کند. بنابراین تلاش ما این است که دانشجو بتواند از مرزهای سنتی رشته تحصیلی خود عبور کرده و فناوری را با حوزه تخصصی خود تلفیق کند.

از استعدادیابی تا تیم‌سازی و ورود به مراکز رشد

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: مدارس تابستانه فناوری صرفاً یک برنامه آموزشی نیستند، بلکه بخشی از یک مسیر بزرگ‌تر برای استعدادیابی، مهارت‌آموزی، تیم‌سازی و کارآفرینی محسوب می‌شوند.

وی افزود: هدف این است که دانشجوی مستعد در این مدارس شناسایی شود، در ادامه با سایر دانشجویان هم‌فکر تیم تشکیل دهد و پس از شکل‌گیری ایده و تیم، وارد مراکز رشد شود. در واقع، تلاش کرده‌ایم یک مسیر مشخص از «استعدادیابی» تا «ایده»، «تیم‌سازی»، «نمونه اولیه»، «شرکت فناور» و در نهایت «ورود به بازار» ایجاد کنیم.

افشاری تأکید کرد: این فرآیند باید به گونه‌ای طراحی شود که استعدادهای دانشجویی به سمت مسائل واقعی کشور هدایت شوند و بخشی از ظرفیت جوان دانشگاه در خدمت حل مسائل اولویت‌دار ملی قرار گیرد.

المپیک فناوری؛ بستری برای رقابت و عرضه توانمندی‌های دانشجویان

وی با اشاره به برنامه المپیک فناوری گفت: یکی دیگر از برنامه‌های پیش‌روی دانشگاه، حضور فعال در المپیک فناوری و همچنین طراحی و اجرای المپیک فناوری دانشگاه آزاد اسلامی است.

افشاری افزود: این رویداد در کنار مدارس تابستانه فناوری، فرصتی برای شناسایی و ارزیابی توانمندی‌های دانشجویان فراهم می‌کند. دانشجویان می‌توانند محصولات، خدمات و دستاوردهای فناورانه خود را ارائه کنند، با دیگر تیم‌ها به رقابت بپردازند و توانمندی‌های خود را در یک محیط واقعی محک بزنند.

وی ادامه داد: هدف نهایی این است که رقابت‌های فناورانه از یک رویداد مقطعی فراتر رفته و به بخشی از فرآیند شناسایی استعداد، تیم‌سازی، توسعه محصول و ورود به زیست‌بوم فناوری دانشگاه تبدیل شود.

دانشگاه آزاد اسلامی؛ ظرفیت ملی برای جریان‌سازی فناوری و نوآوری

افشاری در پایان اظهار داشت: دانشگاه آزاد اسلامی با در اختیار داشتن شبکه‌ای گسترده از واحدها و مراکز دانشگاهی، بیش از 21 هزار عضو هیئت علمی تمام‌وقت، حدود یک میلیون و 400 هزار دانشجو، صدها آزمایشگاه و مرکز تحقیقاتی، 176 مرکز رشد و مجموعه‌ای از زیرساخت‌های فناوری، از ظرفیت منحصربه‌فردی برای ایفای نقش در زیست‌بوم علم، فناوری و نوآوری کشور برخوردار است.

وی تأکید کرد: راهبرد معاونت تحقیقات، فناوری و نوآوری این است که این ظرفیت عظیم از حالت پراکنده خارج شده و در قالب یک شبکه منسجم، مأموریت‌گرا و مسئله‌محور فعال شود. اگر حتی بخشی از جمعیت دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی وارد فرآیندهای فناوری، نوآوری و کارآفرینی شوند، می‌توانند یک جریان ملی و اثرگذار در حوزه تولید فناوری، ایجاد اشتغال، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان و حل مسائل کشور ایجاد کنند.

معاون تحقیقات، فناوری و نوآوری دانشگاه آزاد خاطرنشان کرد: رویکرد ما این است که دانشگاه را از یک نهاد صرفاً تولیدکننده دانش به نهادی اثرگذار در حل مسائل کشور، توسعه فناوری، خلق ارزش و ایجاد تحول اجتماعی و اقتصادی تبدیل کنیم. بر همین اساس، مأموریت‌گرایی، شبکه‌سازی، تمرکز بر مزیت‌های آمایشی، حمایت از استادان و دانشجویان فناور، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و اتصال فناوری به بازار، محورهای اصلی حرکت دانشگاه آزاد اسلامی در دوره جدید خواهد بود.