به گزارش اقتصادنیوز، در طول یک دهه ای که آمریکا به دنبال راهی برای گفت‌وگو با ایران درباره توافق هسته‌ای بود، سیاستمداران واشنگتن به سراغ عمان آمدند؛ بازیگری که سال‌ها بی‌سروصدا کاری را انجام داده بود که در نگاه بسیاری ناممکن به نظر می‌رسید: فراهم کردن امکان گفت‌وگو میان طرف‌هایی که حاضر به گفت‌وگوی مستقیم با یکدیگر نبودند.

شروع میانجی گری رسمی

ویویان سلامه در آتلانتیک نوشت: از آنجا که واشنگتن و تهران روابط دیپلماتیک نداشتند، آمریکا عمان را یکی از امیدوارکننده‌ترین مسیرها برای آغاز مذاکرات می‌دانست. ایران نیز با وجود تردید، حاضر شد تا پای میز مذاکره بنشیند؛ البته به شرط آنکه تشریفات دیپلماتیک خاصی رعایت شود. به درخواست تهران، دولت عمان اتاقی با چند در پیدا کرد تا مقام‌های آمریکایی و ایرانی هنگام ورود، یکدیگر را نبینند. مقام‌های عمانی نیز در رأس میز نشستند تا این تصور ایجاد شود که جلسه یک گفت‌وگوی دوجانبه میان تهران و واشنگتن نیست.

خبر مرتبط

واقعیت تلخ تنگه هرمز برای دونالد ترامپ | بازیگری پاکستان میان چهار قطب کلیدی منطقه | جنگ ایران نقطه پایان مشخصی ندارد

اقتصادنیوز: بحران تنگه هرمز پس از شش ماه بیش از هر چیز یک واقعیت را آشکار کرد: قدرت آمریکا از میان نرفته، اما قدرتی که فاقد یک راه‌حل سیاسی عملی باشد، دقیقا به چنین وضعیتی ختم می‌شود.

همین نشست، زمینه‌ساز توافقی شد که در نهایت به برجام در سال ۲۰۱۵ انجامید. جیک سالیوان، یکی از مقام‌های ارشد آمریکایی که در آن مذاکرات حضور داشت، بعدها گفت بدون عمان مشخص نبود که توافق هسته‌ای ایران شکل می‌گرفت یا نه.

از اوج تا افول جایگاه مسقط در دیپلماسی

با این حال، امروز آن توافق از میان رفته است. دونالد ترامپ برجام را کنار گذاشت و سپس وارد جنگ با ایران شد. عمان نیز شاهد فروپاشی جایگاه خود نزد واشنگتن بوده است. ترامپ در اوایل همین هفته تهدید کرد اگر عمان خواسته‌های آمریکا را اجرا نکند، این کشور را به‌شدت بمباران خواهد کرد؛ به این ترتیب، یکی دیگر از متحدان قدیمی واشنگتن نیز در فهرست کشورهایی قرار گرفت که رئیس‌جمهوری آمریکا تهدید به حمله به آنها کرده است.

کشوری کوچک اما پررنگ

عمان در جنوب شرقی شبه‌جزیره عربستان قرار دارد و معمولا زیر سایه همسایگان ثروتمندتر و پررنگ‌تری مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی قرار می‌گیرد. در سمت دیگر نیز یمن قرار دارد؛ کشوری که سال‌هاست درگیر جنگ و بی‌ثباتی است.

با این حال، عمان طی دهه‌های گذشته بسیار فراتر از وزن اقتصادی و نظامی خود در عرصه دیپلماتیک نقش‌آفرینی کرده است. مسقط به یکی از مهم‌ترین کانال‌های ارتباطی واشنگتن با دولت‌هایی تبدیل شده که آمریکا یا نمی‌تواند یا نمی‌خواهد مستقیما با آنها گفت‌وگو کند.

اکنون ترامپ عمان را متهم می‌کند که تلاش‌های او برای دستیابی به توافق با ایران و پایان دادن به جنگ را تضعیف کرده است. این جنگ از اواخر فوریه آغاز شد و اکنون به بن‌بستی راهبردی رسیده است.

اختلاف اصلی عمان و آمریکا در تنگه هرمز بر سر چیست؟

تنگه هرمز نیز در مرکز اختلاف میان واشنگتن و مسقط قرار دارد. این آبراه پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، حدود یک‌پنجم محموله‌های نفت و گاز طبیعی مایع جهان را جابه‌جا می‌کرد. پس از آغاز جنگ، ایران با استفاده از پهپادها، قایق‌های کوچک و مین‌گذاری، تردد کشتی‌ها را متوقف کرد و ترامپ نیز در واکنش، محاصره دریایی آمریکا را برقرار کرد.

مهلت تعیین‌شده برای دستیابی واشنگتن و تهران به یک توافق موقت و فراهم کردن زمینه مذاکرات گسترده‌تر درباره برنامه هسته‌ای ایران، در هفته گذشته به پایان رسید؛ اما همچنان نشانه‌ای از پیشرفت جدی دیده نمی‌شود.

عمان و ایران در دو سوی تنگه هرمز قرار دارند و آب‌های سرزمینی آنها در این گذرگاه باریک ۲۱ مایلی به یکدیگر می‌رسد. دو کشور در هفته‌های اخیر درباره ازسرگیری کشتیرانی تجاری مشغول مذاکره بوده اند.

در این میان، هر دو طرف ایده دریافت هزینه برای عبور کشتی‌ها را مطرح کرده‌اند، اما دیگر کشورهای عربی خلیج فارس با آن مخالفت کرده‌اند. ترامپ نیز در این زمینه مواضع متناقضی داشته است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، بارها تأکید کرده که تنگه هرمز باید دوباره به یک آبراه آزاد و باز تبدیل شود. ترامپ حتی تهدید کرده است که این تنگه را قلمرو آمریکا اعلام خواهد کرد. او اخیرا مدعی شده که تنگه دوباره باز است و مین‌ها و دیگر موانع پاک‌سازی شده‌اند، اما داده‌های مربوط به تردد کشتی‌ها همچنان نشان می‌دهد که میزان عبور و مرور به‌مراتب پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است.

ترامپ: عمان رفتار خوبی نداشته!

مقام‌های عمانی تأکید دارند که دریافت هزینه برای عبور کشتی‌ها در چارچوب حقوقی، حق قانونی این کشور است. وقتی روز دوشنبه از ترامپ در دفتر ریاست‌جمهوری آمریکا پرسیده شد که آیا صبرش در قبال عمان به پایان رسیده است، او گفت که فکر نمی‌کند چنین باشد، اما مدعی شد عمان «رفتار خوبی نداشته» و آمریکا می‌تواند به‌راحتی با آن برخورد کند.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا نیز عمان را تهدید کرده است که اگر مسقط عبور کشتی‌ها از تنگه را مشمول دریافت هزینه کند، با تحریم‌های آمریکا مواجه خواهد شد.

خبر مرتبط

جنگ ایران و پایان خاورمیانه آمریکایی به روایت «فارن افرز» | این آخرین فرصت تغییر است؟ | نتیجه معکوس تضمین‌های امنیتی

اقتصادنیوز: واشنگتن هنوز در تصور خاورمیانه‌ای گرفتار است که خود بر آن سلطه دارد و حتی پس از شکست‌های پی‌درپی، تصور جایگزینی برای نظم موجود را دشوار می‌بیند. اما این نظم در حال پایان یافتن است. اگر رهبران آمریکا نتوانند مسیر خود را تغییر دهند، شاهد محو شدن خاورمیانه آمریکایی خواهند بود؛ درست همان‌ اتفاقی برای امپراتوری‌های اروپایی در منطقه رخ داد.

یک مقام آمریکایی آشنا با مذاکرات، رویکرد عمان را غیرشرافتمندانه توصیف کرده و مدعی شده است میانجی‌های عمانی در اظهارات عمومی، دو طرف را نزدیک به توافق نشان می‌دادند، اما در پشت درهای بسته پیشنهادهایی را به مقام‌های آمریکایی منتقل می‌کردند که از نظر واشنگتن قابل قبول نبود. این مقام همچنین عمان را به ارائه اطلاعات نادرست به رسانه‌ها متهم کرده است؛ ادعایی که مقام‌های عمانی رد کرده‌اند.

با این حال، یک واقعیت روشن است: نقشی که عمان طی سال‌ها برای واشنگتن به‌عنوان یک میانجی قابل اعتماد ایفا می‌کرد، دست‌کم تا زمانی که ترامپ در کاخ سفید است، پایان یافته است.

بی‌طرفی به عنوان ستون اصلی سیاست خارجی

خشم ترامپ از عمان برای واشنگتن و مسقط مشکلی غیرعادی ایجاد کرده است. عمان کشوری بی‌طرف و دور از مناقشه نیست که ناگهان وارد اختلاف آمریکا و ایران شده باشد؛ بلکه دهه‌ها آگاهانه برای ایجاد رابطه با واشنگتن تلاش کرده است.

جون آلترمن، رئیس بخش امنیت جهانی و ژئواستراتژی در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی می‌گوید عمان تصمیم گرفته است تا اهمیت راهبردی خود را از طریق نوعی عدم تعهد شبیه سوئیس حفظ کند. این کشور کوچک و نسبتاً فقیر که در میان قدرت‌های بزرگ‌تر قرار گرفته، تلاش کرده تا حضور خود را برای همه طرف‌ها ضروری کند؛ نه فقط به این دلیل که به همه کمک می‌کند، بلکه چون می‌تواند رازدار باشد و فضایی فراهم کند که طرف‌های متخاصم بتوانند در سکوت با یکدیگر دیدار و اختلافاتشان را حل کنند.

تاریخچه یک ارتباط قدیمی

روابط دیپلماتیک مدرن آمریکا و عمان به سال ۱۹۷۲ بازمی‌گردد، اما تاریخ روابط دو کشور بسیار قدیمی‌تر است. در سال ۱۸۳۳، دولت اندرو جکسون، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، با عمان که آن زمان یک قدرت مهم دریایی بود، پیمان دوستی و تجارت امضا کرد. هدف واشنگتن گسترش روابط تجاری در منطقه و حمایت از بازرگانان آمریکایی فعال در اقیانوس هند بود.

کنسولگری آمریکا در مسقط از سال ۱۸۸۰ تا ۱۹۱۵ فعال بود. سپس در سال ۱۹۸۰، پس از انقلاب ایران و حمله شوروی به افغانستان، عمان نخستین کشور حوزه خلیج فارس شد که به‌طور رسمی دسترسی آمریکا به تأسیسات نظامی خود را فراهم کرد.

عمان برخلاف قطر، میزبان یک پایگاه دائمی و بزرگ آمریکایی مانند پایگاه هوایی العدید نیست، اما واشنگتن به تأسیسات نظامی و بنادر عمان دسترسی دارد.

در سال ۲۰۱۹، دو کشور این توافق را گسترش دادند و بنادر دقم و صلاله در دریای عرب نیز در چارچوب آن قرار گرفتند؛ اقدامی که به کشتی‌های آمریکایی اجازه می‌داد پیش از ورود به خلیج فارس در خارج از منطقه سوخت‌گیری و تدارکات خود را تأمین کنند.

عمان میان ایران، آمریکا و حوثی‌ها

عمان همچنین دهه‌ها سیاست خارجی خود را بر حفظ روابط با طرف‌های مختلف در دو سوی شکاف‌های منطقه‌ای بنا کرده است. این کشور روابط خوبی با ایران دارد، با آمریکا همکاری امنیتی می‌کند، کانال‌های ارتباطی خود با حوثی‌ها در یمن را حفظ کرده و حتی ارتباط با اسرائیل را نیز قطع نکرده است.

این سیاست معمولاً بی‌طرفی عمان نامیده می‌شود، هرچند برخی همسایگان عرب این کشور معتقدند مسقط این سال ها به تهران نزدیک‌تر است.

چالش های دوره ای با امارات و عربستان

این مسئله گاهی عمان را در برابر سایر کشورهای عربی خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی و امارات، قرار داده است؛ کشورهایی که ایران را یکی از اصلی‌ترین تهدیدهای امنیتی منطقه می‌دانند. عمان در سال ۲۰۱۵ به عملیات نظامی تحت رهبری عربستان در یمن نپیوست و در سال ۲۰۱۷ نیز از محاصره قطر توسط عربستان، امارات و متحدانشان کنار ماند. مسقط همچنین کانال‌های ارتباطی خود با حوثی‌ها را حفظ کرد؛ گروهی که ریاض و ابوظبی سال‌ها با آن جنگیده‌اند.

یکی از مقام‌های سعودی این سیاست را با تردید توصیف کرده و گفته است تعریف عمان از بی‌طرفی «محل بحث» است.

ارتباط اقتصادی تهران و مستقط

عمان اما ارتباط خود با ایران از جمله روابط اقتصادی و همچنین ارتباط با حوثی‌ها را به معنای همدستی با تهران نمی‌داند. از نگاه مسقط، این روابط بخشی از ضرورت‌های اقتصادی و منطقه‌ای آن است. عمان به‌عنوان یک مسیر اقتصادی و مرکز صادرات مجدد، برای ایران اهمیت دارد و بخشی از فعالیت‌های تجاری ایران که پیش‌تر از امارات عبور می‌کرد، از مسیر عمان انجام می‌شود. ایران نیز محصولات کشاورزی و مواد سنگین مورد نیاز عمان را تأمین می‌کند.

یک دیپلمات ارشد عمانی می‌گوید بی‌طرفی برای کشوری کوچک که میان قدرت‌های بزرگ‌تر قرار گرفته، یک ضرورت عملی است. به گفته او، عمان از همه طرف‌ها انتقاد می‌شنود: ایرانی‌ها عمان را بیش از حد نزدیک به غرب می‌دانند، کشورهای غربی مسقط را بیش از حد نزدیک به ایران می‌بینند؛ حوثی‌ها معتقدند عمان بیش از حد با سعودی‌ها مهربان است و سعودی‌ها نیز تصور می‌کنند عمان بیش از حد به حوثی‌ها نزدیک است.

اما همین استقلال و توانایی گفت‌وگو با همه طرف‌ها، حتی وقتی دیگران را ناراضی می‌کند، همان چیزی است که عمان را برای دولت‌های مختلف آمریکا ارزشمند کرده است.

آمریکا به میانجی گری عمان نیاز دارد

کارنامه عمان در میانجی‌گری بسیار طولانی است. این کشور به آزادی شهروندان آمریکایی بازداشت‌شده در ایران کمک کرده و در پرونده یمن نیز کانال‌های ارتباطی مهمی ایجاد کرده است.

نویسنده مدعی شد: در اوایل سال ۲۰۱۳، گروه کوچکی از مقام‌های ارشد آمریکایی مخفیانه با یک هواپیمای نظامی راهی عمان شدند. جان کری سال‌ها بود که در زمان ریاست بر کمیته روابط خارجی سنا، به‌طور محرمانه با مقام‌های عمانی دیدار می‌کرد و تلاش داشت کانالی غیررسمی برای گفت‌وگو با ایران ایجاد کند.

پس از آنکه باراک اوباما رئیس‌جمهوری آمریکا شد، کری اجازه داد مقام‌های ارشد سیاست خارجی آمریکا، از جمله ویلیام برنز و جیک سالیوان، برای مذاکرات محرمانه به مسقط بروند.

این مذاکرات زمینه توافق موقت هسته‌ای در سال ۲۰۱۳ و در نهایت توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ را فراهم کرد.

در دولت بایدن نیز مسقط میزبان تیم لندرکینگ، فرستاده ویژه آمریکا در امور یمن بود و به برقراری نخستین تماس‌های مستقیم و تبادل پیام میان واشنگتن و نمایندگان حوثی‌ها کمک کرد. لندرکینگ بعدها گفت عمان خواهان صلح در یمن بود و حاضر شد برای دیدار با حوثی‌ها به صنعا سفر کند و از نفوذ خود برای کمک به دستیابی به صلح پایدار استفاده کند.

در سال ۲۰۲۵ نیز دولت ترامپ بار دیگر برای میزبانی مذاکرات با ایران به عمان روی آورد و ترامپ از سلطان هیثم بن طارق، رهبر عمان، بابت نقش کشورش در این روند تشکر کرد.

پارادوکس انتظارات واشنگتن

عمان برای واشنگتن تنها یک میانجی نیست. این کشور در نزدیکی یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های دریایی جهان قرار دارد، دسترسی نظامی آمریکا به بنادر و تأسیسات خود را فراهم می‌کند و در عین حال برای خود این امکان را حفظ کرده که روابط مستقلی با دیگر قدرت‌ها داشته باشد.

اما این توافق نانوشته تنها زمانی کار می‌کند که عمان بتواند استقلال خود را حفظ کند.

تحلیلگران معتقدند که دقیقا همین مسئله علت بحران کنونی در رابطه این دو کشور است. اگر آمریکا از عمان می‌خواهد تا نقش میانجی را ایفا کند، نمی‌تواند همزمان از مسقط انتظار داشته باشد موضع مطلوب واشنگتن در قبال ایران را اتخاذ کند. همان ویژگی‌ای که عمان را برای آمریکا ارزشمند می‌کند، یعنی توانایی گفت‌وگو با همه طرف‌ها، اکنون از نگاه واشنگتن به نشانه بی‌وفایی تبدیل شده است.

این تناقض قدیمی اکنون به یک بحران واقعی تبدیل شده است. عمان می‌گوید تلاش می‌کند به تعهدات خود در چارچوب حقوق بین‌الملل عمل کند و مسیر کشتیرانی تجاری در آب‌های سرزمینی خود را باز بگذارد. دیپلمات عمانی نیز تأکید کرده است که کارشناسان حقوقی این کشور دریافت هزینه عبور دریایی را در چارچوب قواعد بین‌المللی قانونی می‌دانند و مسقط قصد ندارد اقدامی برخلاف قانون انجام دهد.

اما ترامپ و مذاکره‌کنندگان آمریکایی مسئله را متفاوت می‌بینند؛ به‌ویژه اگر هر توافقی به ایران امکان دهد تا کنترل بیشتری بر کشتیرانی پیدا کند یا دریافت هزینه از کشتی‌ها را به شکلی جلوه دهد که تهران بتواند آن را پیروزی بر رقیب بسیار قدرتمندتر خود معرفی کند.

در نیمه باز دیپلماسی در عمان

کشورهای دیگری نیز در این جنگ تلاش کردند تا نقش میانجی را ایفا کنند، اما تاکنون نتیجه‌ای حاصل نشده است. با این حال، مسقط همچنان یکی از معدود درهایی است که مذاکره‌کنندگان آمریکایی می‌توانند از آن وارد شوند.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا تهدیدهای ترامپ سرانجام همین در را نیز خواهد بست یا نه؟