به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، راه‌اندازی «کیف پول ایران» از سوی بانک مرکزی، صرفاً معرفی یک ابزار تازه برای پرداخت نیست؛ این طرح می‌تواند مقدمه‌ای برای بازطراحی پرداخت‌های خرد، توسعه خرید اعتباری و ایجاد پیوند میان بانک‌ها، پذیرندگان و مشتریان باشد. با این حال، موفقیت آن به میزان مزیتی بستگی دارد که در عمل برای مردم، کسب‌وکارها و شبکه بانکی ایجاد می‌کند.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، کیف پول ایران بر بستر کدهای دستوری طراحی شده و کاربران می‌توانند با شماره‌گیری کد ‎#98*‎ به خدمات آن دسترسی پیدا کنند. ثبت‌نام، مشاهده موجودی، شارژ کیف پول، انتقال وجه از کیف به کیف و انتقال موجودی به حساب بانکی، از جمله خدماتی است که برای این ابزار پیش‌بینی شده است. این خدمات بدون نیاز به اینترنت و حتی با تلفن‌های همراه ساده قابل استفاده است؛ ویژگی‌ای که می‌تواند دامنه دسترسی به خدمات پرداخت دیجیتال را افزایش دهد.

مدیران نظام‌های پرداخت بانک مرکزی پیش‌تر اعلام کرده‌اند که برای حدود 90 میلیون ایرانی کیف پول ایجاد شده است. این کیف پول‌ها می‌توانند به سایر کیف پول‌های تجاری متصل شوند و دارندگان آنها امکان خرید از شبکه فروشگاه‌های طرف قرارداد را داشته باشند. همچنین فعال‌سازی کیف پول برای کارکنان دولت و امکان واریز بخشی از یارانه به آن، در صورت درخواست فرد، از دیگر ظرفیت‌هایی است که برای این طرح مطرح شده است.

تفاوت کیف پول با کارت بانکی چیست؟

کارت بانکی در درجه نخست ابزاری برای دسترسی به حساب بانکی است. زمانی که فرد با کارت خرید می‌کند، وجه مستقیماً از حساب او برداشت می‌شود و تراکنش از مسیر شبکه بانکی و پرداخت انجام می‌گیرد. در مقابل، کیف پول الکترونیکی معمولاً یک موجودی مستقل یا یک ظرفیت اعتباری مشخص در اختیار مشتری قرار می‌دهد که برای پرداخت‌های معین قابل استفاده است.

به بیان ساده، کارت بانکی به حساب متصل است، اما کیف پول می‌تواند محل نگهداری مبلغی باشد که کاربر پیشاپیش آن را شارژ کرده یا بانک در قالب اعتبار خرید در اختیار او قرار داده است. بنابراین در مدل پایه، مشتری ابتدا کیف پول خود را شارژ می‌کند و سپس از موجودی آن برای خرید کالا و خدمات استفاده می‌کند.

تفاوت مهم‌تر، در قابلیت‌هایی است که می‌توان بر بستر کیف پول ارائه کرد. کارت بانکی عمدتاً برای برداشت وجه، خرید و انتقال پول به کار می‌رود، اما کیف پول می‌تواند تخفیف، بازگشت وجه، امتیاز وفاداری، اعتبار خرید، بن سازمانی، پرداخت هدفمند و محدودیت مصرف داشته باشد. به همین دلیل، کیف پول صرفاً «کارت بانکی جدید» نیست؛ مگر آنکه در عمل تنها همان خدمات کارت را با نامی متفاوت ارائه دهد.

برای نمونه، یک سازمان می‌تواند اعتبار مشخصی برای غذای کارکنان در کیف پول آنان قرار دهد؛ اعتباری که فقط در رستوران‌ها یا فروشگاه‌های تعیین‌شده قابل مصرف باشد. بانک نیز می‌تواند بر اساس سابقه مالی مشتری، اعتبار خرید مشخصی در اختیار او بگذارد تا صرفاً نزد پذیرندگان منتخب استفاده شود. چنین امکانی با ساختار معمول کارت بانکی تفاوت دارد و کیف پول را از ابزار پرداخت به بستر مدیریت اعتبار تبدیل می‌کند.

چرا پرداخت‌های خرد، میدان اصلی کیف پول است؟

کاربرد اصلی کیف پول در پرداخت‌های کوچک و پرتعداد روزانه تعریف می‌شود؛ پرداخت‌هایی که استفاده از پول نقد یا کارت بانکی برای آنها ممکن است با اصطکاک بیشتری همراه باشد. خریدهای روزمره، کرایه حمل‌ونقل، پرداخت در رستوران‌ها و کافه‌ها، خرید از فروشگاه‌های کوچک، پرداخت قبض و خدمات و استفاده از کدهای QR، از جمله این موارد هستند.

در چنین پرداخت‌هایی، سرعت و سهولت اهمیت زیادی دارد. کاربر ممکن است برای خریدی با مبلغ پایین، تمایلی به وارد کردن رمز، استفاده از دستگاه کارت‌خوان یا طی کردن چند مرحله در یک اپلیکیشن نداشته باشد. کیف پول، در صورت طراحی مناسب، می‌تواند مبلغ مورد نیاز را از قبل در اختیار داشته باشد و پرداخت را در چند ثانیه انجام دهد.

برای پذیرنده نیز کیف پول می‌تواند هزینه و پیچیدگی برخی پرداخت‌ها را کاهش دهد. البته این مزیت زمانی محقق می‌شود که کارمزدها، تسویه وجوه، پذیرش ابزار در فروشگاه‌ها و سازگاری میان شبکه‌های مختلف به‌درستی طراحی شده باشد. اگر پذیرنده مجبور باشد برای هر کیف پول، ابزار یا قرارداد جداگانه‌ای داشته باشد، تعدد کیف پول‌ها به جای تسهیل پرداخت، بر پیچیدگی بازار می‌افزاید.

ظرفیت مهم‌تر؛ حرکت از پرداخت به اعتبار

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های کیف پول با کارت بانکی، امکان پیوند آن با اعتبار خرید و مدل‌های «الان بخر، بعداً پرداخت کن» یا BNPL است. در این مدل، بانک بر اساس اعتبارسنجی مشتری، سقف مشخصی را به او اختصاص می‌دهد. مشتری نیز می‌تواند این اعتبار را نزد پذیرندگان مشخص برای خرید کالا و خدمات مصرف کند و در موعد مقرر بازپرداخت داشته باشد.

به عنوان نمونه، بانک می‌تواند برای مشتری واجد شرایط، اعتبار خرید 50 میلیون تومانی تعیین کند؛ اما این مبلغ الزاماً به شکل وجه نقد قابل برداشت نیست و فقط برای خرید از پذیرندگان مشخص مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این صورت، کیف پول میان بانک، مشتری، اعتبار و فروشنده نقش واسط را ایفا می‌کند.

این مدل برای بانک‌ها فرصت درآمدی و تجاری تازه‌ای ایجاد می‌کند، زیرا رابطه بانک با مشتری از دریافت سپرده و ارائه تسهیلات سنتی فراتر می‌رود. بانک می‌تواند رفتار خرید مشتری را بهتر بشناسد، خدمات متناسب ارائه کند و اعتبار را با ریسک کمتری تخصیص دهد. از سوی دیگر، فروشنده نیز به تقاضای بیشتری دسترسی پیدا می‌کند؛ چرا که مشتری به جای پرداخت کامل وجه، امکان خرید اعتباری خواهد داشت.

با این حال، توسعه اعتبار در کیف پول بدون اعتبارسنجی دقیق می‌تواند به افزایش بدهی خانوار و شکل‌گیری مطالبات معوق منجر شود. تعیین سقف اعتبار، نحوه بازپرداخت، نرخ کارمزد، شفافیت قرارداد و سازوکار رسیدگی به اختلافات، باید از ابتدا روشن باشد. کیف پول اعتباری اگر بدون چارچوب نظارتی توسعه پیدا کند، ممکن است به جای تعمیق خدمات مالی، ریسک تازه‌ای برای شبکه بانکی ایجاد کند.

کیف پول ایران و مسئله دسترسی بدون اینترنت

اتکا به کد دستوری، مهم‌ترین ویژگی کیف پول ایران در مقایسه با بسیاری از کیف پول‌های تجاری است. کاربر برای مشاهده موجودی یا استفاده از خدمات، به نصب اپلیکیشن، داشتن گوشی هوشمند یا دسترسی دائمی به اینترنت نیاز ندارد. این موضوع برای مناطق کم‌برخوردار، سالمندان، افرادی که گوشی هوشمند ندارند و کاربرانی که با محدودیت اینترنت مواجه‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

در عین حال، استفاده از USSD محدودیت‌هایی نیز دارد. این بستر برای نمایش اطلاعات پیچیده، ارائه خدمات متنوع، مشاهده جزئیات مالی و اجرای فرایندهای چندمرحله‌ای مناسب نیست. بنابراین ممکن است کد دستوری برای دسترسی پایه و پرداخت‌های ساده کارآمد باشد، اما توسعه خدمات اعتباری، باشگاه مشتریان، گزارش‌گیری و پیشنهادهای شخصی‌سازی‌شده، به بسترهای تکمیلی مانند اپلیکیشن، درگاه‌های وب یا ابزارهای پذیرندگی نیاز داشته باشد.

از این منظر، کیف پول ایران را نباید فقط یک سامانه USSD دانست. کد دستوری می‌تواند درگاه فراگیر ورود به خدمت باشد، اما ارزش واقعی طرح در شبکه‌ای شکل می‌گیرد که میان کیف پول، بانک، فروشگاه، شرکت‌های پرداخت و سایر ارائه‌دهندگان خدمات مالی ارتباط برقرار می‌کند.

تمرکز یا تعامل‌پذیری؛ مسئله‌ای تعیین‌کننده

یکی از چالش‌های مهم آینده، نحوه سازمان‌دهی کیف پول‌ها در شبکه بانکی است. اگر هر بانک یا شرکت، کیف پولی مستقل و بسته ایجاد کند، کاربران با مجموعه‌ای از کیف پول‌های پراکنده مواجه خواهند شد. در چنین شرایطی، مشتری ممکن است برای خرید از فروشگاه‌های مختلف مجبور به استفاده از چند ابزار باشد و پذیرنده نیز ناچار شود با شبکه‌های متعددی کار کند.

راهکار مناسب، الزاماً ایجاد یک کیف پول واحد برای همه بانک‌ها نیست. می‌توان به جای آن، شبکه‌ای تعامل‌پذیر ایجاد کرد که در آن هر بانک کیف پول خود را داشته باشد، اما استانداردهای مشترک، امکان استفاده از آن را در شبکه گسترده‌ای از پذیرندگان فراهم کند. در این مدل، بانک مرکزی نقش تنظیم‌گر و ناظر را بر عهده می‌گیرد و بانک‌ها و شرکت‌های فناوری مالی در چارچوب قواعد مشترک با یکدیگر رقابت می‌کنند.

پیشنهاد ایجاد کیف پول مشترک میان بانک‌های دولتی یا شبکه‌ای برای بانک‌های خصوصی نیز از همین زاویه قابل بررسی است. چنین ساختاری می‌تواند از پراکندگی فنی جلوگیری کند، اما تنها در صورتی موفق خواهد بود که رقابت، نوآوری و حق انتخاب مشتری را محدود نکند. متمرکز بودن زیرساخت با انحصاری شدن خدمت تفاوت دارد؛ بانک مرکزی باید بر استانداردها و امنیت نظارت کند، نه اینکه الزاماً همه خدمات را در یک مجموعه واحد خلاصه کند.

 آیا کیف پول به کاهش پولشویی کمک می‌کند؟

الکترونیکی شدن پرداخت‌ها امکان ثبت، رصد و تحلیل جریان‌های مالی را افزایش می‌دهد. در صورت احراز هویت مناسب، تعیین سقف تراکنش، ثبت اطلاعات پذیرنده و نظارت مستمر، کیف پول می‌تواند شفافیت پرداخت‌های خرد را بیشتر کند و به شناسایی الگوهای مشکوک کمک برساند.

با این حال، صرف دیجیتالی شدن پرداخت به معنای حذف پولشویی نیست. طراحی ضعیف، احراز هویت ناقص، امکان استفاده از حساب‌های اجاره‌ای و نظارت ناکافی می‌تواند ریسک‌های جدیدی ایجاد کند. بنابراین لازم است میان سهولت استفاده و الزامات مبارزه با پولشویی توازن برقرار شود. ثبت‌نام با کد ملی و سیم‌کارتی که به نام فرد است، گام مهمی در احراز هویت محسوب می‌شود، اما برای خدمات پرریسک‌تر مانند اعتبارهای بزرگ یا انتقال مبالغ بالا، کنترل‌های تکمیلی ضرورت دارد.

 کیف پول جایگزین اسکناس نیست

گسترش کیف پول و پرداخت الکترونیکی به معنای حذف کامل اسکناس نیست. اختلال ارتباطی، حملات سایبری، قطعی شبکه، مشکلات فنی و حتی بحران‌های عمومی می‌تواند دسترسی به ابزارهای الکترونیکی را مختل کند. در چنین شرایطی، اسکناس همچنان نقش پشتیبان و ذخیره‌ای خود را حفظ خواهد کرد.

نظام پرداخت مطلوب، نظامی ترکیبی و تاب‌آور است که در آن ابزارهای دیجیتال برای سرعت، شفافیت و کاهش هزینه توسعه پیدا می‌کنند و پول نقد نیز برای شرایط اضطراری و پرداخت‌های خاص باقی می‌ماند. سیاست‌گذاری برای کیف پول باید به جای تقابل با اسکناس، بر تکمیل ابزارهای پرداخت و افزایش حق انتخاب مردم متمرکز باشد.

شرط موفقیت؛ مزیت ملموس برای همه طرف‌ها

کیف پول ایران زمانی به ابزار تحول‌آفرین تبدیل می‌شود که برای هر سه ضلع بازار، یعنی مشتری، پذیرنده و بانک، منفعت اقتصادی روشن داشته باشد. مشتری باید پرداخت سریع‌تر، اعتبار قابل دسترس، تخفیف یا خدمات شخصی‌سازی‌شده دریافت کند. پذیرنده باید به افزایش فروش، تسویه مناسب و هزینه کمتر برسد و بانک نیز باید بتواند از طریق اعتبار، خدمات سازمانی و ارتباط با کسب‌وکارها، ارزش افزوده ایجاد کند.

اگر کیف پول تنها به انتقال موجودی و پرداختی مشابه کارت بانکی محدود بماند، احتمالاً بخش بزرگی از مشتریان انگیزه‌ای برای استفاده مستمر از آن نخواهند داشت. اما اگر به‌تدریج به بستری برای پرداخت خرد، اعتبار خرید، خدمات وفاداری، یارانه هدفمند، بن سازمانی و اتصال میان بانک و فروشگاه تبدیل شود، می‌تواند جایگاه مهمی در نظام مالی کشور به دست آورد.

در نهایت، تفاوت اصلی کیف پول با کارت بانکی در نام یا شکل دسترسی نیست؛ تفاوت واقعی در مدل اقتصادی و خدماتی آن است. کارت بانکی عمدتاً مسیر برداشت از حساب را فراهم می‌کند، اما کیف پول می‌تواند مدیریت پرداخت، اعتبار و رابطه مشتری با بانک و پذیرنده را در یک بستر واحد گرد هم آورد. آینده این طرح نیز نه با تعداد کیف پول‌های ایجادشده، بلکه با میزان استفاده واقعی مردم و پذیرندگان سنجیده خواهد شد.

انتهای پیام/