به گزارش خبرنگار مهر، راه‌اندازی صندوق‌های سرمایه‌گذاری ارزی در بورس تازه‌ترین تلاش سیاست‌گذار برای هدایت تقاضای دلاری از بازار غیررسمی به مسیرهای رسمی است. مسئولان می‌گویند توسعه ابزارهای ارزی می‌تواند هم منابع ارزی راکد در دست مردم را جمع‌آوری کند و هم فشار تقاضا را از بازار آزاد کاهش دهد؛ اما پرسش اصلی برای سرمایه‌گذار این است که آیا صندوق ارزی در عمل جای نگهداری اسکناس در خانه و معامله در بازار آزاد را می‌گیرد یا نه.

صندوق‌های ارزی به‌عنوان صندوق‌های درآمد ثابت ارزی طراحی شده‌اند، یعنی مردم اسکناس دلار یا سایر ارزها را به شعب بانکی یا کارگزار معرفی‌شده تحویل می‌دهند و در مقابل واحد صندوق دریافت می‌کنند و در زمان ابطال نیز طبق مقررات ارز متناظر به آن‌ها پرداخت می‌شود. به این ترتیب، از نگاه سیاست‌گذار، ارز از کف بازار جمع‌آوری و به کانال رسمی تأمین مالی پروژه‌های صادرات‌محور منتقل می‌شود.

با این حال، تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد بخش مهمی از تقاضای ارز در اقتصاد ایران صرفاً سرمایه‌گذاری مالی نیست، بلکه ترکیبی از تقاضای احتیاطی، بی‌اعتمادی نسبت به آینده و ترجیح نگهداری اسکناس در دسترس است. همین تفاوت ماهیت تقاضاست که تعیین می‌کند صندوق ارزی تا چه حد می‌تواند بازار غیررسمی را کوچک کند.

سرمایه‌گذار بین صندوق و اسکناس چه انتخابی می‌کند

حمیدرضا فرهادی، کارشناس بازار پول در گفت‌وگو با مهر می‌گوید صندوق ارزی می‌تواند برای سرمایه‌گذاران حرفه‌ای و کسانی که نگاه بلندمدت به حفظ ارزش دارایی دارند جذاب باشد، چون ریسک نگهداری اسکناس در خانه، هزینه نقل‌وانتقال و مخاطرات امنیتی را کاهش می‌دهد؛ اما برای بخش بزرگی از جامعه که دلار را نماد دارایی در دسترس و خارج از سیستم رسمی می‌دانند، هنوز صندوق ارزی جای اسکناس را نمی‌گیرد.

به گفته او، رفتار سرمایه‌گذار خرد بیشتر از منطق فنی ابزارها تبعیت نمی‌کند، بلکه از تصور امنیت و کنترل مستقیم بر دارایی اثر می‌پذیرد. وقتی فرد می‌بیند هر لحظه می‌تواند اسکناس را در بازار آزاد به ریال تبدیل کند، احساس می‌کند در برابر شوک‌های ناگهانی دستش بازتر است و صندوق ارزی تا وقتی از نگاه او دارایی کاغذی و وابسته به مقررات باشد، در برابر این ذهنیت عقب می‌ماند.

فرهادی تأکید می‌کند اگر طراحی صندوق‌ها به گونه‌ای باشد که سرمایه‌گذار در زمان ابطال بدون تأخیر و محدودیت همان ارز پایه را دریافت کند و این روند در عمل چند بار بدون مشکل تجربه شود، به‌تدریج بخشی از تقاضای احتیاطی نیز می‌تواند به سمت صندوق‌ها حرکت کند.

نقدشوندگی و اعتماد؛ حلقه گم‌شده رقابت با بازار آزاد

نکته کلیدی دیگری که در مقایسه صندوق ارزی و بازار غیررسمی مطرح است، نقدشوندگی است. بازار آزاد ارز هرچند غیررسمی، اما برای بسیاری از فعالان اقتصادی شناخته‌شده است؛ خریدار و فروشنده در ساعات طولانی روز در دسترس‌اند، معامله با اسکناس صورت می‌گیرد و تبدیل دارایی ارزی به ریالی در لحظه انجام می‌شود. در مقابل، صندوق ارزی باید نشان دهد که می‌تواند با حداقل فاصله زمانی و قیمتی خروج سرمایه‌گذار را تأمین کند.

فرهادی در این‌باره توضیح می‌دهد اگر سرمایه‌گذار احساس کند در زمان نیاز باید چند روز منتظر تسویه بماند یا قیمت ابطال واحدها با نرخ عرف بازار تفاوت محسوسی دارد، انگیزه‌اش برای استفاده از صندوق کاهش می‌یابد و وجود بازارگردان قوی، شفافیت در زمان‌بندی ابطال و اتصال منطقی قیمت واحدها به نرخ‌های مرجع ارز شرط لازم برای ایجاد احساس نقدشوندگی است.

این کارشناس بازار پول معتقد است نقش صندوق‌های ارزی در کاهش التهاب دلار زمانی جدی می‌شود که هزینه بدعهدی سیاست‌گذار بالا برود و اگر قواعد صندوق‌ها طوری طراحی شود که هرگونه تغییر ناگهانی در مقررات بلافاصله اثر منفی بر اعتماد سرمایه‌گذاران و موفقیت طرح داشته باشد، خود سیاست‌گذار انگیزه پیدا می‌کند از تصمیمات غیرمنتظره پرهیز کند و این هم برای بازار سرمایه خوب است و هم برای ثبات انتظارات در بازار ارز. در کنار این موارد، یکی از مزیت‌های فنی صندوق‌های ارزی معافیت‌های مالیاتی و رسمی بودن سازوکار آن‌هاست که می‌تواند برای شرکت‌های صادرات‌محور امکان تأمین مالی ارزی پایدار فراهم کند و از این زاویه، حتی اگر اثر مستقیم صندوق‌ها بر کاهش تقاضای خانگی دلار محدود باشد، اثر آن‌ها بر تأمین ارز برای بخش واقعی اقتصاد می‌تواند غیرمستقیم به کاهش فشار بر نرخ دلار کمک کند.

اثر واقعی بر بازار غیررسمی؛ محدود اما قابل‌توجه

تحلیل مجموع این عوامل نشان می‌دهد صندوق‌های ارزی می‌توانند به‌عنوان سوپاپ رسمی جذب بخشی از تقاضای دلاری عمل کنند، اما ظرفیت آن‌ها برای کوچک کردن بازار غیررسمی به‌ویژه در کوتاه‌مدت محدود است. این ابزارها بیش از همه برای گروهی از سرمایه‌گذاران مناسب‌اند که نگاه سرمایه‌گذاری و بلندمدت به ارز دارند، با سازوکار صندوق و بازار سرمایه آشنا هستند، از بار روانی نگهداری اسکناس در خانه رها شده‌اند و به‌تدریج به ثبات مقررات این صندوق‌ها اعتماد کرده‌اند.

در مقابل، تقاضای ناشی از بی‌اعتمادی به آینده، نیاز به نقدینگی فوری یا ترجیح ناشناسی در معاملات احتمالاً همچنان به بازار غیررسمی متکی خواهد بود و بنابراین صندوق‌های ارزی را باید بخشی از بسته سیاستی برای مدیریت بازار ارز دانست، نه ابزار منفرد و معجزه‌آسا.

فرهادی در پایان جمع‌بندی می‌کند که اگر صندوق‌های ارزی با ساختار شفاف، بازارگردانی قوی و ضمانت عملی در تسویه ارز راه‌اندازی شوند و همزمان شکاف میان نرخ رسمی و بازار آزاد کاهش یابد، این ابزارها می‌توانند در میان‌مدت بخشی از تقاضای غیرمولد ارز را به کانال رسمی منتقل کنند و به آرام‌سازی انتظارات دلاری کمک کنند، اما اگر این شروط محقق نشود، صندوق‌های ارزی صرفاً به یک ابزار مکمل در کنار بازار آزاد تبدیل خواهند شد، و جایگزین آن نخواهند بود.