گروه سیاسی خبرگزاری تسنیم- فاطمه کریمی: در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به نکاتی درباره ویژگی‌های نخبگی رهبر شهید انقلاب و منظومه فکری ایشان پرداختیم.

ایشان در بخشی از این گفت‌وگو ضمن معرفی و تبیین منظومه فکری "مجاهد شهید امام‌خامنه‌ای" نکاتی را درباره دستورات رهبر شهید به شورای عالی انقلاب فرهنگی و مواجه ایشان با پدیده‌ها و فناوری‌های نو مطرح کرد.

تسنیم: به عنوان سوال اول کمی از دیدگاه‌ها و نگاه رهبر شهید انقلاب نسبت به موضوعات بفرمایید؟ پایه نگرش رهبر شهید انقلاب در زمینه موضوعات مختلف چه بود؟

خسروپناه: رهبر شهید انقلاب دارای یک منظومه فکری مشخصی بودند. این منظومه از عناصر مختلفی حول یک محور و یک دال مرکزی تشکیل شده است. این عناصر دارای چهار عنصر اصلی است. اولین عنصر آن نظام جها‌ن‌بینی و بنیانهای فکری  است که خود آن هم زیر مجموعه‌هایی مثل نظام معرفت‌شناسی، جهان‌شناسی، جهان‌شناختی، انسان شناختی، خداشناختی و سایر بنیان‌های فکری را دربرمی‌گیرد. رکن دوم نظام رفتاری و اخلاقی است که نظامات اخلاقی، عرفانی، معنوی عبادی را شامل می‌شود.

ویژگی‌های منظومه فکری «امام شهید»

 نظامات اجتماعی رکن دیگر منظومه امام شهید بود. این نظامات کل نظامات اجتماعی مانند نظام اقتصادی، نظام فرهنگی، نظام علم و فناوری نظام تعلیم و تربیت و حتی نظام امنیتی، نظام دفاعی و نظام قضایی را که زیر مجموعه این نظام است را شامل می‌شود. رکن چهارم، اهدافی است که این منظومه دارد و شامل  آزادی مشروط، عدالت و تمدن نوین اسلامی می‌شود. چون این منظومه ذیل اسلام‌شناسی امام شهید می‌گنجد هدف آن طبیعتاً تقرب به خداست. دال مرکزی کل این عناصر و اجزای آن توحید است. این توحید صرفاً اعتقاد به خدا نیست بلکه این نگرش باید در حوزه سیاست در حوزه اجتماع، در حوزه حکمرانی در حوزه حکومتداری و همه حوزه‌های مختلف دیده شود.

 امام شهید نظام فرهنگی را بر سایر نظام‌ها مقدم می‌داشت. ایشان معتقد بودند در اوج تحریم باید از اقتصاد مقاومتی برخوردار باشیم و این اقتصاد مقاومتی باید مبتنی بر فرهنگ مقاومت باشد. در حوزه دفاعی، نظامی و علم و فناوری نیز باید فرهنگ ما می‌توانیم را داشته باشیم. بنابراین رکن اصلی نظامات اجتماعی، نظام فرهنگی است و رکن اصلی کل منظومه ایشان توحید است، توحیدی که از توحید اعتقادی شروع می شود و در  توحید اجتماعی ادامه پیدا می کند.

یکی از مهمترین مولفه‌های تمدن نوین اسلامی، پیشرفت در حوزه علم و فناوری است. یعنی اگر ما در علم و فناوری رشد و بالندگی داشته باشیم، می‌توانیم ادعا کنیم به تمدن نوین می‌رسیم البته بخشی از این علم و فناوری را ایران می‌تواند به دوش کشد و سایر کشورهای اسلامی هم باید در این زمینه مشارکت کنند. کشورهای اسلامی و دانشگاه‌های در کشورهای اسلامی باید در رشد علم و فناوری نقش اساسی داشته باشد این معنایش این نیست که فقط مقاله بنویسند و  اعتبار مقالات و رتبه‌هایشان بالا رود. این تنها ملاک نیست. میزان ارجاع به مقالات  تبدیل این  مقالات به فناوری و تحقیقات علمی و تجاری سازی آن نیز مهم است تا کشورهای اسلامی را به تمدن فناورانه برساند، البته ما نمی‌گوییم تنها رکن تمدن نوین اسلامی علم و فناوری است ولی قطعاً یکی از ارکان مهم است.

تأکید بر پیوند علم، فرهنگ و فناوری در اندیشه «امام شهید»

از نگاه ایشان، پیشرفت علمی زمانی به تمدن‌سازی منجر می‌شود که بر پایه فرهنگ اسلامی و ارزش‌های انسانی استوار باشد. در غیر این صورت، علم و فناوری می‌تواند در خدمت ظلم و استکبار قرار گیرد. فرهنگ، زیربنای همه عرصه‌های پیشرفت است و اگر جامعه‌ای از بالاترین سطح علم و فناوری برخوردار باشد اما فرهنگ انسانی و الهی نداشته باشد، همان علم به ابزار سلطه و ظلم تبدیل خواهد شد.

 آمریکا اگر از فناوری و دانش روز برخوردار نبود، هرگز نمی‌توانست این میزان از ظلم و سلطه را در جهان اعمال کند، اما ریشه این رفتارها خود علم نیست، بلکه فرهنگ استکباری و روحیه تفرعن است که علم را در مسیر نادرست قرار می‌دهد. از همین منظر، «امام شهید» معتقد بود که جمهوری اسلامی باید مسیر متفاوتی را دنبال کند. یعنی دستیابی به قله‌های علم و فناوری، اما در چارچوب فرهنگ اسلامی و ارزش‌های انسانی تا پیشرفت علمی به ابزاری برای خدمت به انسان تبدیل شود، نه وسیله‌ای برای سلطه بر ملت‌ها.

تمدن نوین اسلامی بر پایه علم و اخلاق شکل می‌گیرد

در بیانیه گام دوم انقلاب، این موضوعات به خوبی دیده شده است. هنگام تبیین نظریه نظام انقلابی، بر ویژگی‌های انسانی، اخلاقی و ارزشی آن تأکید شده است. ارزش‌هایی که محدود به مسلمانان نیست و همه انسان‌ها، فارغ از دین و آیین خود، آنها را می‌پذیرند. از نگاه «امام شهید»، تمدن نوین اسلامی تنها با پیشرفت صنعتی یا توسعه فناوری محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند علمی است که بر پایه اخلاق، عدالت، کرامت انسانی و فرهنگ اسلامی بنا شده باشد. به همین دلیل نیز ایشان همواره بر پیوند میان علم، فرهنگ و تربیت تأکید داشتند.

نقشه جامع علمی کشور؛ نخستین گام برای تحقق تمدن اسلامی

تسنیم: شورایعالی انقلاب فرهنگی در زمینه تحقق این نگاه و دیدگاه چه اقداماتی انجام داده است و اصولاً امام شهید امت چه انتظاراتی از ایشان داشتند؟

 خسروپناه: یکی از نخستین مطالبات «امام شهید» از شورای عالی انقلاب فرهنگی، تدوین «نقشه جامع علمی کشور» بود تا مسیر توسعه علمی ایران بر اساس یک برنامه جامع و بلندمدت ترسیم شود. ایشان معتقد بودند تحقق این نقشه بدون اصلاح نظام تعلیم و تربیت ممکن نیست؛ از همین رو، تدوین «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» نیز در دستور کار قرار گرفت تا دانش‌آموزان از همان سال‌های نخست تحصیل، برای ایفای نقش در مسیر پیشرفت علمی کشور تربیت شوند.

 «امام شهید» تنها به نظام آموزشی اکتفا نمی‌کردند، زیرا معتقد بودند فرهنگ عمومی جامعه نیز در تربیت نسل جوان تأثیر تعیین‌کننده‌ای دارد. بر همین اساس، تدوین «نقشه مهندسی فرهنگی کشور» را نیز ضروری دانستند. سندی که پس از تصویب در شورای عالی انقلاب فرهنگی به دستگاه‌های مختلف ابلاغ شد و برای هر استان نیز برش‌های اجرایی آن تدوین شد.

اسناد علمی باید متناسب با تحولات روز بازنگری شوند

 نگاه «امام شهید» نگاهی پویا و آینده‌نگر بود، ایشان پس از چند سال از اجرای نقشه جامع علمی کشور، بر بازنگری این سند تأکید کردند. زیرا معتقد بودند مرزهای دانش همواره در حال تغییر است و برنامه‌ریزی علمی نیز باید متناسب با این تحولات به‌روز شود.امروز حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، فناوری‌های کوانتومی، میکروالکترونیک و دیگر فناوری‌های نوظهور به عرصه‌های راهبردی علم تبدیل شدند. موضوعاتی که در سال‌های گذشته چنین جایگاهی نداشتند و همین مسئله ضرورت بازنگری مستمر اسناد علمی را نشان می‌دهد.

تحول علوم انسانی؛ یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های «امام شهید»

 توجه «امام شهید» صرفاً معطوف به علوم فنی و مهندسی نبود. ایشان تحول در علوم انسانی را نیز یکی از ضرورت‌های پیشرفت کشور می‌دانستند و معتقد بودند علوم انسانی باید بر مبانی اسلامی استوار شود تا بتواند مسائل جامعه اسلامی را شناسایی و برای آنها راه‌حل ارائه کند. تأکید بر شکل‌گیری علوم انسانی اسلامی، نهضت نرم‌افزاری، تولید علم، کرسی‌های آزاداندیشی و نظریه‌پردازی، از مهم‌ترین محورهای فکری «امام شهید» در این حوزه بود.

 نکته مهم این است که ایشان تنها به تدوین اسناد بسنده نمی‌کردند، بلکه برای اجرای آنها نیز سازوکارهای عملی پیشنهاد می‌دادند. به همین دلیل، علاوه بر تأکید بر سندنویسی، ایجاد کرسی‌های نظریه‌پردازی و آزاداندیشی را نیز لازمه تحقق تحول علمی کشور می‌دانستند تا فضای تولید فکر و نظریه در دانشگاه‌ها و مراکز علمی شکل بگیرد.

«امام شهید» به دنبال تبدیل نظریه به برنامه اجرایی بود

 اندیشه‌های «امام شهید» صرفاً در حد مباحث نظری باقی نماند. یکی از ویژگی‌های برجسته ایشان، تبدیل نظریه به سیاست و برنامه عملی بود. از همین رو، هر جا احساس می‌کرد یک حوزه فرهنگی یا علمی نیازمند ساماندهی است، تدوین سند و برنامه اجرایی آن را در دستورکار قرار می‌داد. برای نمونه، در حوزه موسیقی تأکید داشتند که شورای عالی انقلاب فرهنگی باید سند موسیقی را تدوین کند تا این حوزه از آشفتگی خارج شود. اعتقاد ایشان بر این بود که موسیقی اصیل ایرانی و موسیقی متناسب با فرهنگ اسلامی باید مورد حمایت قرار گیرد و سیاست‌گذاری در این عرصه بر مبنای یک سند مشخص انجام شود. امروز بخش قابل توجهی از ساماندهی این حوزه، نتیجه همان نگاه راهبردی است که سال‌ها پیش از سوی «امام شهید» مطرح شد.

صنایع دستی؛ ظرفیتی تمدنی که باید احیا شود

 صنایع دستی یکی دیگر از حوزه‌های مورد توجه «امام شهید» بود. ایشان معتقد بودند صنایع دستی صرفاً یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تمدنی ایران محسوب می‌شود و به همین دلیل بر تدوین سند ملی صنایع دستی تأکید داشتند. ایران با برخورداری از حدود 300 رشته صنایع دستی، از غنی‌ترین کشورهای جهان به شمار می‌رود. حتی در مناطقی مانند کردستان ایران، تنوع صنایع دستی به‌مراتب بیشتر از مناطق هم‌فرهنگ در کشورهای همسایه است.برای مثال، کردستان ایران و اقلیم کردستان عراق از نظر زبان، فرهنگ و حتی پیوندهای اجتماعی اشتراکات فراوانی دارند، اما بخش عمده صنایع دستی موجود در بازار اقلیم کردستان، تولید هنرمندان ایرانی است؛ زیرا بسیاری از این رشته‌ها در آن منطقه وجود ندارد یا به گستردگی ایران توسعه نیافته است.

هنر، یکی از ارکان تمدن نوین اسلامی

ایشان شناخت گسترده‌ای از حوزه هنر داشتند. امام شهید ما تنها یک فقیه یا اندیشمند نبود، بلکه با ادبیات، شعر، رمان، موسیقی، هنرهای تجسمی و صنایع دستی نیز آشنایی عمیقی داشتند.«امام شهید» در مباحث فقه هنر نیز صاحب‌نظر بودند و درباره موضوعاتی مانند موسیقی، پیکرتراشی و سایر شاخه‌های هنری مبانی فقهی مشخصی ارائه کرده بودند. از نگاه ایشان، هنر نه یک موضوع حاشیه‌ای، بلکه یکی از ارکان شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی بود.

واکنش رهبر شهید در مواجهه با اینترنت و فناوری‌های نوین

 زمانی که موضوع ورود اینترنت به کشور مطرح بود، دو نگاه افراطی وجود داشت؛ گروهی معتقد بودند اینترنت نباید وارد کشور شود و گروهی دیگر نیز اعتقاد داشتند این فناوری باید بدون هیچ محدودیتی در اختیار جامعه قرار گیرد. «امام شهید» هیچ‌یک از این دو دیدگاه را نمی‌پذیرفتند، بلکه راه سومی را مطرح کردند که آن پذیرش فناوری همراه با حکمرانی و مدیریت آن بود. ایشان معتقد بودند اینترنت، هوش مصنوعی و سایر فناوری‌های نوظهور باید وارد کشور شوند، زیرا نمی‌توان درهای کشور را به روی تحولات علمی جهان بست، اما در عین حال باید برای این فناوری‌ها نظام حکمرانی، قوانین و زیرساخت‌های بومی طراحی شود.

سال‌ها پیش از آنکه بسیاری از کشورهای جهان به فکر حکمرانی فضای مجازی بیفتند، ایشان بر ضرورت ایجاد اینترنت بومی و مدیریت فضای مجازی تأکید کرده بودند. امروز کشورهایی مانند چین، فرانسه، آلمان و حتی انگلیس نیز به سمت تقویت حکمرانی دیجیتال حرکت کردند و مقررات سختگیرانه‌ای برای فعالیت شبکه‌های اجتماعی، حفاظت از داده‌ها و استفاده کودکان و نوجوانان از فضای مجازی وضع کرده‌اند. «امام شهید» معتقد بودند تهدیدهای فرهنگی فضای مجازی را نمی‌توان با حذف فناوری برطرف کرد، بلکه باید با حکمرانی صحیح، تولید محتوا و ایجاد زیرساخت‌های بومی، از ظرفیت‌های این فناوری در جهت پیشرفت کشور استفاده کرد.

 آینده‌نگری «امام شهید» در حوزه علم و فناوری

ایشان همواره تأکید داشتند که ایران نباید از مرزهای دانش عقب بماند و باید در فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی، فناوری‌های کوانتومی و سایر علوم پیشرفته حضور فعال داشته باشد. اگر کشوری از حضور در مرزهای دانش بازبماند، ناچار خواهد شد به مصرف‌کننده فناوری تبدیل شود و در آینده برای رفع نیازهای خود به دیگران وابسته بماند؛ موضوعی که با سیاست استقلال علمی کشور در تضاد است.

 شیوه حکمرانی «امام شهید» در حوزه علم و فناوری

یکی از ویژگی‌های برجسته ایشان این بود که پیش از تصمیم‌گیری، تلاش می‌کردند موضوعات جدید را به‌صورت دقیق و کارشناسی بشناسند. از همین رو، همواره از متخصصان دعوت می‌کردند تا آخرین دستاوردهای علمی و فناوری را برای ایشان تشریح کنند. برای نمونه، در زمان شکل‌گیری پژوهشکده سلول‌های بنیادی، مرحوم دکتر سعید کاظمی آشتیانی و همکارانش بارها در جلسات تخصصی، ابعاد علمی این فناوری را برای «امام شهید» تشریح کردند.

این شناخت دقیق، زمینه‌ساز حمایت از این حوزه شد و در نهایت به تقویت پژوهشگاه رویان و توسعه تحقیقات سلول‌های بنیادی در کشور انجامید. در آن مقطع، برخی دستگاه‌ها تحقق چنین فناوری‌هایی را دور از دسترس می‌دانستند، اما «امام شهید» با تکیه بر توان متخصصان داخلی، از این مسیر حمایت کردند و نتیجه آن، قرار گرفتن ایران در شمار کشورهای پیشرو در این حوزه بود.

توجه به فناوری‌های راهبردی و استقلال علمی کشور

 حمایت از توسعه فناوری سانتریفیوژ و صنعت هسته‌ای نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. ایشان معتقد بودند کشوری که می‌خواهد مستقل باشد، باید در مرزهای دانش حضور فعال داشته باشد و فناوری‌های راهبردی را بومی‌سازی کند. فناوری هسته‌ای صرفاً به موضوع انرژی محدود نمی‌شود و در حوزه‌هایی همچون پزشکی، کشاورزی، صنعت و تولید دارو کاربردهای گسترده‌ای دارد. از همین رو، تأکید «امام شهید» بر توسعه این دانش، بخشی از راهبرد کلان استقلال علمی کشور بود.

از نگاه ایشان، مخالفت برخی قدرت‌های جهانی با پیشرفت علمی ایران، صرفاً به موضوع هسته‌ای محدود نمی‌شود، بلکه هدف اصلی جلوگیری از حضور ایران در مرزهای دانش است. اگر امروز مانع توسعه فناوری هسته‌ای شوند، فردا درباره هوش مصنوعی، فناوری کوانتومی یا دیگر علوم پیشرفته نیز همین مطالبه را مطرح خواهند کرد. «امام شهید» همواره تلاش می‌کردند موضوعات را از نزدیک بررسی کنند.

حضور مستمر در نمایشگاه‌های علمی، فناوری و صنعتی و گفت‌وگو با پژوهشگران و نخبگان، بخشی از همین رویکرد بود. ایشان معتقد بودند حکمران باید موضوع را به‌درستی بشناسد تا بتواند درباره آن تصمیم بگیرد. این ویژگی موجب می‌شد تصمیمات ایشان صرفاً بر پایه گزارش‌های اداری نباشد، بلکه بر شناخت مستقیم از ظرفیت‌ها و چالش‌های کشور استوار شود.

شجاعت؛ ویژگی ممتاز «امام شهید»

تسنیم:کمی از ویژگی‌های شخصیتی رهبر شهید بفرمایید؟

خسروپناه: شجاعت یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی «امام شهید» بود.در طول تاریخ تشیع، فقها، فلاسفه و اندیشمندان برجسته فراوانی وجود داشته‌اند، اما آنچه «امام شهید» را از بسیاری از آنان متمایز می‌کرد، شجاعت در دفاع از آرمان‌ها و ایستادگی در برابر نظام سلطه بود. همان روحیه‌ای که در نهضت عاشورا دیده می‌شود و بر مقاومت در برابر ظلم تأکید دارد، در اندیشه و رفتار «امام شهید» نیز قابل مشاهده بود و همین ویژگی، نقش مهمی در شیوه حکمرانی ایشان ایفا می‌کرد.

«امام شهید» علاوه بر تسلط بر فقه، فلسفه و معارف اسلامی، با ادبیات، شعر، رمان، موسیقی و هنر نیز آشنایی داشتند و همواره تلاش می‌کردند نسبت به علوم و فناوری‌های نوین نیز شناخت خود را به‌روز نگه دارند. این روحیه باعث می‌شد هرگاه موضوع جدیدی در عرصه علم و فناوری مطرح می‌شد، پیش از هرگونه اظهارنظر یا تصمیم‌گیری، از متخصصان آن حوزه دعوت کنند تا ابعاد مختلف موضوع را برای ایشان تبیین کنند.

صبر، سعه‌صدر و توجه به نظرات نخبگان

 صبر و سعه‌صدر از دیگر ویژگی‌های مدیریتی «امام شهید» بود. ایشان در جلسات طولانی با دانشگاهیان، نخبگان، مسئولان و خانواده‌های شهدا، با دقت به سخنان حاضران گوش می‌دادند و کمتر پیش می‌آمد سخن فردی را قطع کنند. در بسیاری از نشست‌ها، ساعت‌ها به دیدگاه‌های مختلف گوش می‌دادند و حتی اگر زمان جلسه به پایان می‌رسید، اجازه می‌دادند افراد دیدگاه‌های خود را مطرح کنند. این روحیه شنیدن، یکی از مؤلفه‌های مهم حکمرانی موفق به شمار می‌رفت.

اندیشه‌ای که در سیاست‌گذاری متوقف نماند

یکی دیگر از ویژگی ممتاز «امام شهید» این بود که میان نظریه و عمل فاصله‌ای قائل نبودند و  هر ایده‌ای که مطرح می‌کردند، برای تحقق آن نیز سازوکار اجرایی، سند راهبردی و نظام پیگیری طراحی می‌کردند. نقشه جامع علمی کشور، سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، نقشه مهندسی فرهنگی، اسناد حوزه هنر و موسیقی، حمایت از فناوری‌های نوین، پشتیبانی از نخبگان و تأکید بر حکمرانی فضای مجازی، همگی اجزای یک منظومه فکری منسجم بودند که هدف نهایی آن، دستیابی جمهوری اسلامی ایران به تمدن نوین اسلامی بر پایه علم، فرهنگ، اخلاق و استقلال و تاکید بر این بود.