یادداشت مهمان، احسان حجتی: هر پدیده‌ای در جهان با پیشینه‌اش تعریف می‌شود. بدون مطالعه و شناخت تاریخچه، نمی‌توان پدیده‌ها را بررسی کرد. انگاره شکل‌گرفته در اذهان عمومی این‌طور است که بسیاری از مسائلی که در جهان امروز محل بحث‌اند، محصول جهان مدرن و جدیدند و در جغرافیای معانی امروزی قابل تعریف‌اند؛ اما حقیقت امر در تعریف گذشته یافت می‌شود.

یکی از مباحث داغ این روزها مسئله «تنگه هرمز» و جدال انرژی است که هرمز را با آن تعریف می‌کنند. تنگه‌ها خشکی‌هایی هستند که دو حوزه آبی را به هم متصل می‌کنند: مرزی ناپیدا و ضمنی. در جهان حدود 50 تنگه وجود دارد. از این تعداد 10 تنگه از بقیه مهم‌ترند. مثل تنگه مانش، برینگ و جبل الطارق. از میان این 10 تنگه اما هرمز ما از بقیه مهم‌تر است.

برخی برای تعریف اهمیت هرمز در جهان امروز، وجود نفت و سهم مبادله‌های نفتی از این آبراهه را دلیل می‌دانند. بعضی به سهم هرمز از داد و ستد جهانی اشاره می‌کنند؛ اما مهم‌تر از هر چیز، خود تاریخ است که اصلی‌ترین دلیل اهمیت این تنگه است. قدمت تمدن‌های این منطقه از جهان و اهمیت‌شان باعث برجسته‌شدن این تنگه در طول تاریخ شده است؛ چراکه اینجا تنها مسیری دریایی است که تمدن‌های جهان کهن و باستان می‌توانستند برای ارتباط با یکدیگر از آن عبور کنند.

سنگ‌نگاره‌هایی در سواحل خلیج همیشه فارس کشف شده است که قدمت دریانوردی تمدن‌های مختلف در آن را روایت می‌کند. در منطقه خصب در شمال عمان، جایی که کوه‌های صخره‌ای در جنوب تنگه هرمز خودنمایی می‌کند، سنگ‌نگاره‌ای به زبان سومری باستان کشف شد. در این سنگ‌نگاره که متعلق به هزاره سوم قبل از میلاد است، به تبادل دریایی بین حوزه تمدنی سند در پاکستان و بین‌النهرین در عراق اشاره دارد. نوشته‌های فنیقی‌ها نیز از کشتی‌رانی آن‌ها در این آبراه خبر می‌دهد. دراین‌بین، همه از تمدنی مهم میان دو حوزه تمدنی سند و بین‌النهرین صحبت می‌کنند.

آشوری‌ها و قبل از آن‌ها اکدی‌ها دو تمدن کهن در منطقه بین‌النهرین، به خلیج فارس در زبان خود Narmarratu می‌گفتند. در زبان اکدی کهن، Narm به معنی رود و Arratu را باستان‌شناسان تلخ و شور معنی کردند. البته Arratu بی‌شباهت به تمدن قدیمی که در جیرفت قرار داشت نیست؛ تمدنی کهن که در دهه هشتاد شمسی در منطقه جیرفت کرمان کشف شد و نام آن Arratu بوده است.

استفاده تمدن‌های مختلف از این حوزه آبی باعث شد تا عیلامی‌های کهن برای اولین بار در هزاره سوم قبل از میلاد، اولین بار مدیریت دریانوردی و امنیت دریایی این منطقه را با احداث بنادر و پایگاه‌های نظامی مثل سیراف و کیش و قشم ایجاد کنند. آبراهی که از خلیج فارس، تنگه هرمز تا دریای مکران و محدوده دریای باستانی اریتره شامل می‌شود؛ جاده‌ای آبی که با سرخی به امنیت رسید و تبدیل شد به یکی از اهداف سایر ملل برای تصاحب آن. گرچه حتی پس از تصرف نیز اجزایش را به نام‌های کهن تمدن‌های این سرزمین می‌خواندند.

ادامه دارد...