سیدسعید موسوی در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: معمولاً نویسنده، آگاهانه قالب اثرش را انتخاب می‌کند؛ یا به سمت رمان می‌رود یا داستان کوتاه. رمان تولدی گسترده‌تر دارد، شخصیت‌های متنوع‌تری را در بر می‌گیرد و می‌تواند در زمان‌ها و مکان‌های متعدد حرکت کند. در رمان، نویسنده فرصت پرداختن به موضوعات مختلف و گسترش تدریجی پیرنگ را دارد و اثر ممکن است ۱۵۰ صفحه یا حتی بسیار بیشتر باشد.

وی افزود: در مقابل، داستان کوتاه قالبی فشرده و متمرکز است. همه عناصر داستانی که در رمان وجود دارد ــ از شخصیت‌پردازی تا پیرنگ و زاویه دید ــ در داستان کوتاه نیز باید رعایت شود اما در مقیاسی محدودتر و دقیق‌تر. معمولاً داستان کوتاه حول یک شخصیت اصلی شکل می‌گیرد یا نهایتاً یک شخصیت مقابل در کنار او حضور دارد و امکان پرداخت گسترده به شخصیت‌های متعدد وجود ندارد.

چالش‌ها، باید و نبایدهای نگارش داستان‌ کوتاه

این دانش‌آموخته زبان و ادبیات فرانسه، ادامه داد: در داستان کوتاه نمی‌توان به موضوعات متنوع و پراکنده پرداخت. حجم اثر اجازه چنین گستردگی‌ای را نمی‌دهد. داستان کوتاه معمولاً بر یک حادثه اصلی استوار است و همان حادثه را از آغاز تا پایان دنبال می‌کند. بر خلاف رمان که می‌تواند حوادث فرعی و خطوط داستانی متعدد داشته باشد، در داستان کوتاه دست نویسنده برای تنوع‌بخشی گسترده باز نیست.

موسوی با اشاره به اینکه داستان کوتاه اغلب از نقطه اوج یا نزدیک به آن آغاز می‌شود و سریع به سمت گره‌گشایی و پایان حرکت می‌کند، تاکید کرد: مقدمه‌چینی‌های طولانی که در برخی رمان‌ها دیده می‌شود، در داستان کوتاه جایی ندارد. شخصیت‌ها معمولاً با پیشینه‌ای ضمنی و آماده وارد داستان می‌شوند و نویسنده فرصت چندانی برای شرح مفصل گذشته آن‌ها ندارد. همچنین قالب رمان و داستان کوتاه در شکل مدرن خود و در ادبیات فارسی تا حد زیادی تحت تأثیر ادبیات غرب شکل گرفته است. این در حالی است که در سنت کلاسیک، ما بیشتر با حکایت مواجه بوده‌ایم.

این منتقد ادبی با تاکید به اینکه تعداد کلمات داستان کوتاه، دارای قانون ثابت و قطعی نیست، خاطرنشان کرد: در برخی تعاریف قراردادی، ۳۰۰۰ یا ۵۰۰۰ کلمه مطرح می‌شود اما آنچه اهمیت دارد رعایت اصول داستان کوتاه یعنی تمرکز بر یک حادثه، محدود بودن زمان روایت، پرهیز از تعدد شخصیت‌ها و انسجام ساختاری است. ممکن است داستانی کوتاه باشد یا حتی تا ۶۰ یا ۷۰ صفحه ادامه یابد اما اگر قواعد این قالب رعایت شده باشد، همچنان داستان کوتاه محسوب می‌شود.

گرایش به روایت‌های کوتاه در عصر دیجیتال

موسوی درباره تأثیر سبک زندگی پرشتاب و فضای مجازی بر اقبال مخاطبان به داستان کوتاه، اظهار کرد: تغییر ذائقه مخاطبان در سال‌های اخیر مشهود است. مردم نه فقط به داستان کوتاه بلکه به روایت‌های بسیار کوتاه‌تر مانند داستان‌های مینیمال یا فلش‌فیکشن(داستان کوتاه ِ کوتاه) نیز گرایش پیدا کرده‌اند؛ روایت‌هایی که در فضای دیجیتال سریع خوانده می‌شوند و متناسب با سرعت زندگی امروزند.

وی افزود: با این حال، این گرایش به معنای افول رمان نیست؛ هنوز هم مخاطبان جدی رمان وجود دارند که از خواندن آثار بلند و مفصل لذت می‌برند. بنابراین هر دو قالب، جایگاه خود را دارند و نمی‌توان یکی را جایگزین کامل دیگری دانست.

این مدرس ادبیات داستانی درباره مهارت‌های لازم برای نوشتن حرفه‌ای داستان کوتاه، خاطرنشان کرد: داستان کوتاه به دلیل فشردگی‌اش، بسیار حساس است. در این قالب نمی‌توان جمله یا صحنه‌ای آورد که حذف آن ممکن باشد. هر کلمه باید در خدمت روایت باشد و اگر چیزی اضافه شود، فوراً به چشم می‌آید.

موسوی با اشاره به اینکه در رمان به دلیل گستردگی اثر، گاهی امکان خطا یا حاشیه‌پردازی وجود دارد، یادآور شد: این در حالی است که در داستان کوتاه، کوچک‌ترین اشتباه یا زیاده‌گویی، ساختار را به هم می‌ریزد. به همین دلیل برخی معتقدند نوشتن یک داستان کوتاه موفق از نوشتن یک رمان خوب هم دشوارتر است.

شباهت خلق داستان کوتاه به هنر مجسمه‌سازی

وی ادامه داد: داستان کوتاه مانند پیکرتراشی است؛ همان‌طور که یک مجسمه‌ساز بدون افزودن چیزی به سنگ و تنها با تراشیدن زوائد و بیرون کشیدن شکل نهایی، یک اثر هنری خلق می‌کند، نویسنده داستان کوتاه نیز باید روایت را بتراشد و تنها عناصر ضروری را باقی گذارد.

این نویسنده درباره ظرفیت داستان کوتاه برای بازتاب مسائل اجتماعی، گفت: داستان در طول تاریخ همواره حامل دغدغه‌های اخلاقی و انسانی بوده است. حتی کوتاه‌ترین روایت‌ها نیز از مسئولیت اجتماعی خالی نیستند. داستان کوتاه می‌تواند بستری جدی برای طرح مسائل اجتماعی، بحران‌های نسل جدید و دغدغه‌های انسانی باشد؛ به شرط آنکه نویسنده با مهارت و دقت، مضمون را در قالبی فشرده و اثرگذار ارائه کند.

انتهای پیام