پهندشت سبز ترکمن‌صحرا، از کرانه‌های شرقی دریای خزر تا دامنه‌های کشیده‌ شده به کوه‌های گلی‌داغ، این روزها حال‌وهوای دیگری دارد. ماه «اراز آی» - ماه روزه در زبان ترکمنی از راه رسیده و زندگی را در شهرها و روستاهای این خطه از نو معنا کرده است. اینجا رمضان فقط یک ماه در تقویم نیست، بلکه آیینه تمام‌نمای فرهنگی است که در آن دینداری، همبستگی، ادبیات شفاهی و آیین‌های کهن چنان در هم تنیده شده‌اند که هر بیننده‌ای را مجذوب خود می‌کند.

«اراز آی» و «الله‌یلی»؛ پیشوازی با ذکر خدا

ترکمن‌ها ماه رمضان را با نام «اراز آی» (ماه روزه) گرامی می‌دارند. اما استقبال از این ماه مبارک، هفته‌ها قبل از حلول هلال کلید می‌خورد. در روزهای پایانی ماه‌شعبان، هنوز هم در بسیاری از روستاها رسم کهن «الله‌یلی» برگزار می‌شود؛ آیینی که در آن خانواده‌ها با کشتن گوسفند یا بز، گوشت آن را یا میان نیازمندان و همسایگان تقسیم می‌کنند و یا با پخت غذای نذری، مهمانی می‌دهند تا روحیه همدلی را پیش از فرا رسیدن ماه مهمانی خدا در دل‌ها زنده کنند.

نماز «تراویح»؛ زمزمه قرآن در شب‌های رمضان

با فرا رسیدن ماه رمضان، مساجد ترکمن‌صحرا پس از نماز عشاء، میزبان نماز پرفضیلت «تراویح» می‌شوند. این نماز ۲۰ رکعتی که به جماعت اقامه می‌شود، یکی از ارکان اصلی رمضان در بین اهل سنت منطقه است. در طول این ماه، قاریان و حافظان قرآن با خواندن روزانه یک جزء از کلام‌الله مجید، تلاش می‌کنند تا در شب بیست‌وهفتم، تلاوت کامل قرآن را به پایان برسانند و فضای مساجد را معطر به نوای وحی کنند.

«یارمضان»؛ نیایش شبانه به نیمه رسید

اما بی‌تردید، یکی از منحصربه‌فردترین و زیباترین آیین‌های رمضان در ترکمن‌صحرا، «یارمضان» است. این آیین که نام خود را از «یاریم رمضان» (نیمه رمضان) گرفته، در شب چهاردهم این ماه مبارک برگزار می‌شود. امسال این شب مصادف با جمعه، ۱۴ اسفندماه ۱۴۰۴ خواهد بود.

میرزاعلی قزل، فعال فرهنگی ترکمن، در این باره به ایسنا می‌گوید: در این آیین، پس از اقامه نماز عشاء و تراویح، مردم در گروه‌های مختلف سنی در بیرون مساجد جمع می‌شوند و دسته‌دسته به در خانه‌ها می‌روند. یک نفر به عنوان "سرخوان" ابیاتی را درباره فضیلت ماه رمضان و دعا برای اهل خانه می‌خواند و دیگر اعضای گروه پس از هر بند، یک‌صدا "آللاو" (ترکیب مخفف "الله" و "هو") سر می‌دهند.

اشعاری که در این آیین خوانده می‌شود، بخشی از گنجینه ادبیات شفاهی ترکمن‌هاست. برای نمونه، سرخوان و همخوانان چنین زمزمه می‌کنند:

السلام علیکم یاتان کیشی لر
کیرپیگنی کیرپیگنه باتان کیشی لر
نماز اوقیپ روزه توتان کیشی لر
محمد امتینا یا رمضان!

(ای کسانی که در بستر آرمیده‌اید، سلام بر شما / ای کسانی که مژگان در هم آمیخته‌اید / ای کسانی که نماز می‌گزارید و روزه می‌دارید / ای امت محمد، یا رمضان!)

در این شب، صاحبان خانه با هدایایی نقدی و غیرنقدی از گروه‌ها پذیرایی می‌کنند. فرشید کلته، فعال فرهنگی اهل بندرترکمن، هدف این آیین را چنین تبیین می‌کند: «"یارمضان" پیامش این است که ماه به نیمه رسیده؛ آنان که در خواب غفلت‌اند، بیدار شوند و برای نیمه باقی‌مانده توشه برگیرند. همچنین، هدایای جمع‌آوری‌شده به نیازمندان و ایتام می‌رسد و این رسم، جلوه‌ای از انفاق و نوعدوستی در ماه رمضان است».

سفره‌های «اوقز آچار» و «اوقز بکلر» از «چؤیرک» تا حلیم

در ترکمن‌صحرا، افطار (اوقز آچار) و سحر (اوقز بکلر) تنها وعده‌های غذایی نیستند. سفره‌های افطار مزین به نان‌های سنتی «چؤیرک» و «پتیر» است که بوی خوششان از تنورهای گلی تا کیلومترها آن طرف‌تر می‌پیچد. حلیم، غذای سنتی و مقوی این خطه، پای ثابت سفره‌های سحر و افطار است و پخت گروهی آن در خانه‌ها، خود بهانه‌ای برای دورهمی‌های زنانه و تقویت پیوندهای فامیلی است.

«گادیر گیجه‌سی» و «اورازا بایرام»؛ پایان یک مهمانی

شب‌های قدر (گادیر گیجه‌سی) در ترکمن‌صحرا حال وهوای دیگری دارد. هرچند ترکمن‌ها به احیای شب‌های ۲۳، ۲۵ و ۲۷ ماه رمضان اهمیت ویژه‌ای می‌دهند، اما شب ۲۷ را به دلیل قطعیت‌ بودن آن در برخی مذاهب، با شکوهی خاص به عبادت و رازونیاز می‌پردازند. مساجد مملو از جمعیتی است که تا اذان صبح، قرآن تلاوت می‌کنند و برای یکدیگر طلب مغفرت و حلالیت دارند.

سرانجام، پس از ۲۹ یا ۳۰ روز بندگی، عید سعید فطر (اورازا بایرام) فرا می‌رسد. صبح عید، ترکمن‌ها پس از پرداخت زکات فطره، با بهترین لباس‌های خود در مصلاها و مساجد حضور می‌یابند و نماز باشکوه عید را اقامه می‌کنند. دید و بازدیدهای گسترده، حلالیت طلبیدن از بزرگترها و سفره‌های رنگین عید، پایان‌بخش این ماه پرفضیلت است.

ترکمن‌صحرا با وسعتی که از شرق گلستان تا حاشیه خزر را در بر می‌گیرد، در این روزها به نگین معنوی شمال‌شرق کشور تبدیل می‌شود. آیین‌های رمضانی این دیار، گنجینه‌ای از فرهنگ و دیانت است که ثبت و روایت دقیق آن، ضرورتی انکارناپذیر برای پاسداشت هویت و انتقال آن به نسل‌های آینده است.

انتهای پیام