حمیده صمدی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه آیا اینستاگرام جای مطالعه و تفکر مستقل را می‌گیرد، اظهار کرد: اگر استفاده بیش از حد از نظر زمان اختصاص‌ داده‌ شده به اندازه‌ای باشد که فرصت مطالعه از منابع دیگر فراهم نشود، اینستاگرام می‌تواند جایگزین مطالعه شود.

وی ضمن بیان اینکه از دید روان‌شناختی، عادت‌کردن مغز به محتوای سریع، کوتاه و پرتحریک اینستاگرامی چند تغییر قابل ‌پیش‌بینی ایجاد می‌کند، ادامه داد: مغز ما در اصل «اقتصاد انرژی» است.  وقتی مدام به محتوای ۱۰–۳۰ ثانیه‌ای با پاداش فوری اعم از لایک، تصویر جذاب و شوک احساسی عادت می‌کند منجر به کاهش آستانه تحمل فعالیت‌های طولانی مانند مطالعه و بعد از چند دقیقه، احساس بی‌قراری یا خستگی ذهنی می‌شود. نه به این دلیل که مغز «نمی‌تواند»، بلکه چون یاد گرفته است که لازم نیست.

اینستاگرام مستقیماً با دوپامین بازی می‌کند؛ پاداش‌های کوچک ولی مکرر

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه سیستم پاداش مغز شرطی می‌شود، ادامه داد: اینستاگرام مستقیماً با دوپامین بازی می‌کند، پاداش‌های کوچک ولی مکرر. کارهایی که پاداش دیرهنگام دارند مانند تفکر تحلیلی، نوشتن و حل مسئله کمتر جذاب می‌شوند.

وی با اشاره به اینکه تفکر انتقادی سطحی‌تر می‌شود، عنوان کرد: چراکه تفکر انتقادی به مکث، بررسی چند زاویه و تحمل ابهام نیاز دارد.

صمدی ضمن مقایسه محتوای سریع و تفکر انتقادی تصریح کرد: محتوای سریع ساده‌سازی افراطی می‌کند، همچنین دارای محتوای هیجانی (خشم، ترس، حسادت، تحسین فوری) است و فرصت پرسش سوال را کاهش می‌دهد. در نتیجه مغز به دیدم، حس گرفتم و رد شدم به جای دیدم، فکر کردم و سنجیدم، عادت می‌کند.

این روانشناس بالینی با بیان اینکه با در نظر گرفتن چند نکته همه این تغییرات برگشت‌پذیرند، خاطرنشان کرد: خبر خوب این است که به دلیل انعطاف پذیری مغز و نوروپلاستیسیتی که وجود دارد، حتی با چند تغییر کوچک مانند مصرف آگاهانه (نه حذف کامل)، تمرین تمرکزهای ۱۰–۲۰ دقیقه‌ای، خواندن متن‌های کمی چالش‌برانگیز، تحملِ آگاهانه‌ی «حوصله‌سربر بودن» می‌توان دوباره عمق تمرکز و قدرت تحلیل رو تقویت کرد، بنابراین این تغییرات بازگشت‌پذیرند.

پنج ستون اصلی سواد اینستاگرام/ الهام بگیرید نه اینکه تحقیر شوید

صمدی با اشاره به پنج ستون اصلی سواد اینستاگرام تشریح کرد: سواد الگوریتمی یعنی بدانید آنچه می‌بینید واقعیت جهان نیست بلکه خروجی بهینه‌سازی برای نگه‌داشتن شما است. محتوا لزوماً بهترین یا درست‌ترین نیست؛ بیشتر واکنش‌ برانگیز است. خشم، ترس، حسادت و شوک بیشتر دیده می‌شوند و سؤال کلیدی این است که اگر این پست آرام بود باز هم به من نشان داده می‌شد. سواد توجه یعنی توجه منبع محدود است. اسکرول یعنی خرج کردن توجه و تمرکز به معنای سرمایه‌گذاری توجه است.

وی با اشاره به سواد هیجانی افزود: این سواد یعنی محتوا اغلب روی مقایسه، خشم اخلاقی و حس عقب‌ماندن (FOMO) سوار می‌شود و نشانه بلوغ این است که احساس را ببینید ولی با آن یکی نشوید و بپرسید این احساس از خودم بروز پیدا کرده است یا از طراحی محتوا.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان اینکه سواد شناختی یعنی هر محتوایی دانش نیست، عنوان کرد: جملات قشنگ برابر حقیقت نیست و ریل آموزشی برابر یادگیری نیست.

صمدی سواد هویتی را با جمله اینستاگرام ویترین است نه زندگی، توضیح داد: در این فضا مردم بهترین نسخه خودشان را نمایش می‌دهند و مقایسه با ویترین تخریب هویت است و نشانه سواد این است که الهام بگیرید نه تحقیر شوید.

وی با اشاره به سه فیلتر طلایی بیان کرد: باید به سه مورد توجه کرد، اول بررسی منبع که آیا موثق است یا ممکن است فوروارد شده از کانال‌ها یا گروه‌های غیررسمی بدون سند علمی باشد، دوم اینکه با توجه به ماهیت یک‌طرفه شبکه‌های اجتماعی که امکان گفتگو و پرسش و پاسخ فراهم نیست، محتوای منتشر شده ممکن است تفاسیر مختلف را در بربگیرد و ظاهر آن با واقعیت متفاوت باشد. بنابراین نیاز به مکث و فکر عمیق‌تر است که آیا با شواهد علمی جنبه‌های دیگر یا حتی برعکس آن، ممکن است درست باشد.

صمدی با بیان اینکه در فیلترسوم باید به اینکه ساده‌سازی کجا خطرناک شده است توجه داشت، گفت: زیرا وقتی معنا، نیت یا پیام اصلی آسیب می‌بیند خطرناک می‌شود.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان مثالی در این زمینه تصریح کرد: برای مثال وقتی برای جذاب‌تر شدن، علت‌ها حذف می‌شوند و «در بعضی موارد» به «همیشه» تبدیل می‌شود. مخاطب فکر می‌کند قانون قطعی شنیده نه نکته نسبی، یا در موضوعات تخصصی مانند روانشناسی، پزشکی، حقوق و سرمایه‌گذاری ساده‌سازی تبدیل به اطلاعات غلط ولی قاطع می‌شود.

بدانید کی وارد می‌شوید و چرا خارج می‌شوید؟

وی با اشاره به نشانه سواد بیان کرد: زمانی شما دارای سواد رسانه هستید که بدانید کی وارد می‌شوید، چرا خارج می‌شوید.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان این توصیه‌ که اینستاگرام را بین کارها استفاده نکنید، اظهار کرد: بلکه زمان‌مند از آن استفاده کنید و تمرین ساده‌اش این است که قبل از بازکردن بگویید برای چه و چند دقیقه می‌خواهید صرف کنید.

صمدی ضمن بیان نسخه عملی سواد اینستاگرام، گفت: استفاده زمان‌دار مثلاً دو نوبت پانزده دقیقه‌ای، خاموش کردن نوتیفیکیشن‌های غیرضروری، آنفالو کردن محتوای هیجانی بی‌ارزش، تبدیل دیدن به نوشتن حتی سه خط یادداشت و هر هفته وجود یک محتوای عمیق خارج از اینستاگرام از جمله توصیه‌های عملی برای استفاده از این رسانه یا شبکه اجتماعی است.

نشانه‌های رایج وابستگی شناختی به محتوای سریع

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد نشانه‌های رایج وابستگی شناختی به محتوای سریع را نیز توصیف و تصریح کرد: لازم نیست همه این نشانه‌ها در یک شخص بروز پیدا کند بلکه مشاهده چند مورد برای روشن شدن زنگ خطر کافیست. از نشانه‌های ذهنی می‌توان به این اشاره کرد که حوصله‌تان با متن‌های بلند یا ویدئوهای آرام زود سر می‌رود، احساس می‌کنید مغزتان سطحی‌تر شده و ذهن مدام دنبال تحریک بعدی است.

وی با اشاره به نشانه‌های تمرکزی ادامه داد: اینکه نمی‌توانید بیش از پنج تا ده دقیقه روی یک کار بمانید و کار سخت را عقب می‌اندازید و شروع کردن سخت‌تر از انجام دادن است از مهمترین علائم عدم تمرکز به شمار می‌رود. 

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد با بیان نشانه‌های احساسی افزود: در این رابطه می‌توان به بی‌قراری وقتی دسترسی به گوشی ندارید و احساس پوچی بعد از اسکرول طولانی و مقایسه ناخودآگاه و افت حال اشاره کرد.

صمدی از نشانه‌های رفتاری را باز کردن اینستاگرام بدون قصد مشخص و صرف زمان زیاد در این شبکه استفاده از گوشی بلافاصله بعد از بیدار شدن یا قبل خواب دانست و هشدار داد: جایگزین شدن اسکرول به‌جای فکر کردن، صبر کردن، یا حتی احساس کردن از جمله نشانه‌های نامحسوس در رفتار هستند.

وی تفاوت بنیادی مسیر فعال و منفعل در استفاده از محتوای اینستاگرام را اینگونه توضیح داد که در مصرف منفعل، الگوریتم تصمیم می‌گیرد چه ببینید و شما فقط واکنش نشان می‌دهید، انتخاب آگاهانه‌ای وجود ندارد بلکه جریان اطلاعات بیرونی شما را هدایت می‌کند.

این روانشناس بالینی با بیان اینکه در مسیر منفعل مغز در حالت پاسخ سریع و هیجان کوتاه‌مدت است، ادامه داد: شبکه‌های سطحی پردازش فعال می‌شوند و یادگیری اغلب ناپایدار و زود فراموش است. نتیجه‌ی این مسیر منفعل دانستن پراکنده بدون انسجام و احساس آگاهی بدون عمق واقعی است.

معنا «ساخته» می‌شود

صمدی در ادامه به تشریح مسیر فعال مغز پرداخت و گفت: این مسیر کاملا برعکس است، در مسیر مطالعه و تحقیق مستقل شما سؤال را انتخاب می‌کنید و اطلاعات را مقایسه و تحلیل و بازسازی می‌کنید و حافظه کاری و تفکر تحلیلی فعال می‌شود و دانش پایدار و کاربردی می‌سازید.

وی نتیجه این مسیر را فهم پایدار، افزایش قدرت قضاوت و استقلال فکری دانست و افزود: معنا «ساخته» می‌شود، نه اینکه فقط دریافت شود بلکه یادگیری همراه با ساختار و اتصال مفهومی است.

مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره اثر این دو مسیر بر سلامت روان بیان کرد: مصرف منفعل طولانی‌مدت باعث افزایش اضطراب پنهان، مقایسه اجتماعی، افت رضایت، حس زیاد دیدم و کم فهمیدم و فرسودگی توجه می‌شود در حالی که در مسیر فعال تولید دانش احساس کنترل و عاملیت، افزایش عزت شناختی و رضایت عمیق‌تر و پایدارتر به همراه دارد.

صمدی با بیان اینکه مسئله حذف اینستاگرام نیست، تاکید کرد: بلکه مسئله این است که آیا محتوا ابزار توست یا تو سوخت آن؟

وی با اشاره به معیار طلایی استفاده از شبکه‌های اجتماعی همچون اینستاگرام تصریح کرد: بعد از سی دقیقه اگر شفاف‌تر و آرام‌تر و منسجم‌تر شدید، این مسیر برای شما سازنده بوده است و اگر پراکنده و بی‌حوصله و تهی شدید، این مسیر متاسفانه مصرفی بوده است.

انتهای پیام