خواجه نصیرالدین طوسی، آن حکیم فرزانه، نه تنها در روزگار خویش که برای تمام اعصار، الگویی بی‌بدیل از تلفیق علم و عمل، نظر و سیاست و تعهد و اخلاق به یادگار گذاشت، او در بحبوحه طوفان‌های ویرانگر مغول، با تدبیر خردمندانه و شناخت عمیق از زمانه، نه تنها میراث گرانقدر اسلام را از نابودی نجات داد، که با تأسیس رصدخانه مراغه و نگارش آثار جاودانی، افق‌های تازه‌ای به روی دانش بشری گشود. به مناسبت سالروز بزرگداشت این اندیشمند کم‌نظیر، گفت‌وگویی با امیرعلی حسنلو، استاد سطوح عالی حوزه و مدیرگروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه‌های علمیه انجام داده‌ایم تا از زوایای مختلف شخصیت، اندیشه و خدمات ماندگار او به جهان اسلام را بررسی کنیم. در ادامه متن این مصاحبه را می‌خوانیم.

ایسنا: از نگاه شما، مهم‌ترین دستاوردهای خواجه نصیرالدین طوسی در حوزه فلسفه و اندیشه اسلامی چیست و چرا او را یکی از تأثیرگذارترین متفکران جهان اسلام می‌دانند؟

خواجه نصیرالدین طوسی را باید هر جهت از نوابغ علمی جهان اسلام و اثرگذارترین دانشمند در تمدن اسلامی دانست؛ خواجه ضمن اینکه دارای جامعیت در علوم است از نظر نبوغ فکری، هوشمندی، درایت و دوراندیشی نیز بی‌نظیر است و همچنان بعد ازگذشت قرن‌ها در اوج قله مفاخر دانش بشری قرار دارد، بیش از این‌ها باید در شناخت شخصیت و اندیشه‌های او کاوش و تامل شود.

علاوه بر دستاوردهای علمی خواجه در علوم مختلف، وی در حفظ تمدن اسلامی و بدون مبالغه حفظ اصل اسلام در دوره بسیار خطرساز نقش ممتاز و تعیین‌کننده داشته است، خواجه نه تنها مرد علم، کتاب، تحقیق و تألیف بود، بلکه دانشوری متعهد و برخوردار از ویژگی‌های اخلاقی زیادی بود و هیچ‌گاه علمش بر تعهد و اخلاقش سبقت نمی‌گرفت.

توجه به نظر دیگران و برخورد متواضعانه و حکیمانه با افراد از خصوصیات او به شمار می‌آمد، تمایلات و روحیات عرفانی خواجه در برخی کتاب‌هایش چون اخلاق ناصری و شرح اشارات مشهود است و در عرصه اندیشه اسلامی هنوز ابعاد دقیق افکار و اندیشه‌های خواجه جای کار بسیاری دارد، همچنین از نظر سیاسی و اجتماعی نوآوری‌های زیادی از افکار خواجه در آثارش قابل استنباط است که می‌تواند در حل بسیاری از مشکلات اجتماعی کار ساز باشد.

خواجه بعد از بیان علت پیدایش خانواده، به نقش خانواده در توسعه اقتصادی اشاره می‌کند و در این مورد، معتقد است که پدر خانواده باید استعداد هریک از فرزندان را کشف و با درآمد خود در شکوفا کردن هرچه بیشتر استعدادهای مذکور در زمینه‌های مختلف اقتصادی سرمایه‌گذاری کند، پدر خانواده باید نقش هماهنگ‌کننده فعالیت‌های اقتصادی اعضای خانواده را نیز ایفا کند؛ به‌طوری که همگی به کمال مطلوب برسند.

خواجه، قبل از دانشمندان غربی  چون آدام اسمیت و قبل از ابن‌ خلدون در نوشته‌های خود مسائل مربوط به تقسیم کار را عنوان کرده و به چهار مسئله عمده اشاره کرده است؛ انسان بدون کمک دیگران قادر به تهیه کلیه مایحتاج خود نیست، نیاز به تعاون، پایه پیدایش تقسیم کار است، مبادله مازاد بر مصرف باید بر اساس قسط و محو استثمار یکی از دیگری انجام پذیرد و در جامعه تعاونی، مصرف باید در حد کفاف انجام گیرد.

این اندیشه‌های خواجه بر گرفته از آموزه‌های قرآن و روایات اهل بیت(ع) است و افکار، اندیشه‌های اسلامی و علمی خواجه همچنان در جوامع اسلامی و غیر اسلامی تاثیرگذار است و اندیشه، آثار، رساله‌ها و نظریات پر شمار علمی خواجه هنوز تازه و موثر در عرصه تفکر بشری است که مستشرقان نیز به این ابعاد علمی او پی برده واعتراف نموده‌اند.

ایسنا: خواجه نصیرالدین طوسی در علوم مختلف مانند فلسفه، کلام، ریاضیات و نجوم فعالیت داشته است. این چندبُعدی بودن چه جایگاهی برای او در تاریخ علم ایجاد کرده که او را از دیگر دانشمندان متمایز می‌کند؟

با تامل اندک در بخشی از آثار این دانشمند کم نظیر و در دوره خود بی‌نظیر می‌توان به گوشه‌ای از دستاوردها و نوآوری‌های علمی خواجه شناخت کلی به دست آورد. کتاب تجرید الاعتقاد، که در موضوع کلام نگاشته شده و به دلیل اهمیت فوق‌العاده آن مورد توجه دانشمندان قرار گرفته و شرح‌های بسیاری پیرامون آن نوشته شده است، کتاب شرح اشارات که شرحی بر اشارات بوعلی سینا است و قواعد العقاید، در موضوع اصول عقاید.

همچنین اخلاق ناصری، اوصاف الاشراف، تحریر اقلیدس، تحریر مجسطی، اساس الاقتباس، زیج ایلخانی، اثبات الجواهر، اثبات اللوح المحفوظ، اشکال الکرویه، شرح اصول کافی، رساله‌ای در کلیات طب و تجرید الهندسه از دیگر آثار خواجه نصیرالدین طوسی است. رام کردن مغولان بیابان‌گرد که دست به ویرانی تمام مظاهر تمدن اسلامی زدند، تدبیر تاریخی و سرآمدی مدیریت بحران توسط خواجه است که اورا در صدر اندیشمندان تاریخ اسلام نمایان می‌کند.

این مدیریت خواجه خود نشان بزرگی از فطانت و رفتار حکیمانه اوست و این تا جایی بود که علمای بسیاری از شیعه و سنی به تعریف و تمجید از خواجه زبان گشودند، اگر تدبیر و دانش خواجه و تسلط او بر هولاکو در این مقطع تاریخی نبود؛ مظاهر تمدن اسلامی نابود می‌شد زیرا یکی از اقدامات مغولان آتش زدن و نابودی کتابخانه‌های بزرگ اسلامی بود، اما خواجه، هولاکو را بر آن داشت تا در پیشرفت علوم مختلف تاسیساتی چون رصدخانه مراغه را راه اندازی کند و این ابتکار و نبوغ مدیریتی خواجه در کل تاریخ اسلام بی‌نظیر است و او را همچنان سرآمد دانشمندان حافظ دین و تمدن اسلامی نشان می‌دهد.

علامه حلی از شاگردان معروف خواجه نصیر می‌گوید: «خواجه بزرگوار در علوم عقلی و نقلی تصنیفات بسیار دارد و در علوم دین بر طریقه مذهب شیعه کتاب‌ها نوشت. او شریف‌ترین دانشمندی بود که من دیده‌ام»

ابن فوَطی یکی از شاگردان حنبلی خواجه نصیر می‌نویسد: «خواجه مردی فاضل و کریم‌الاخلاق و نیکو سیرت و فروتن بود و هیچ‌گاه از درخواست کسی دلتنگ نمی‌شد و حاجت‌مندی را ردّ نمی‌کرد و برخورد او با همه با خوش‌رویی بود».

ابن شاکر یکی از مورخان اهل‌سنت اخلاق خواجه را چنین توصیف می‌کند: «خواجه بسیار نیکو صورت و خوش‌رو و کریم و سخی و بردبار و خوش معاشرت و زیرک و با فراست بود و یکی از سیاست‌مداران روزگار به شمار می‌رفت». با این حال گروهی خواجه را بر هم‌زننده وحدت دولت عربی و اسلامی می‌پندارند و می‌گویند به دست او، هیبت و شکوه خلافت اسلامی فرو ریخت، زیرا در حمله هلاکو به بغداد خواجه علت و محرک اصلی بود و نظرات خواجه نافذ شد.

در حالی‌که نامه‌های خلیفه عباسی معاصر سلطان خوارزمشاه به چنگیزخان مغول و تشویق او در حمله به ایران برای از بین بردن دولت اسلامی ایران، مقدمه هجوم چنگیزیان به بغداد شد و در حقیقت، نه تنها خواجه علت حمله نبود، بلکه اگر درایت خواجه نصیر نبود، معلوم نبود این قوم خون‌ریز چه بر سر مسلمانان و تمدن اسلامی می‌آوردند و امروز جهان اسلام چه وضعیتی داشت؛ خواجه از کتاب سوزی بزرگ در مناطق مختلف بلاد اسلامی جلوگیری کرد و نه تنها مانع این رفتارها بلکه از مغولان آدم‌هایی ساخت که آثار تمدنی در ایران و بلاد اسلامی پدیدار کردند.

ایسنا: کتاب‌هایی مانند اخلاق ناصری هنوز هم مورد توجه‌اند. به نظر شما پیام‌های اخلاقی و تربیتی خواجه نصیرالدین طوسی چه کاربردی برای جامعه و نسل امروز دارد؟

کتاب اخلاق ناصری که از خواجه برجای مانده است، ابتکاری در نوع نگرش فلسفی و حکمی به علم اخلاق بود که خواجه با احیای کتاب ابن مسکویه این نوع نگرش به اخلاق را پدید آورد و پس از خواجه بسیاری از دانشمندان به علم اخلاق اینگونه نگاهی پیدا کرده و آثاری نوشتند، بنابراین تاثیر روشی خواجه در نوع نگاهش به علوم نیز نباید مورد غفلت واقع شود و از جمله آثار خواجه اخلاق ناصری در راستای اخلاق و کتاب دیگرش اوصاف الاشراف از جمله آثار اخلاقی خواجه است که در نوع خود ابداع و نوآوری در این علوم هستند.

اخلاق ناصری، خلاصه اخلاقی است که اگر نگوییم در تمام قلمروی اسلام قرون وسطی، لااقل در ایران قرون وسطی شناخته شده‌ترین اثری است که به رشته‌ تحریر درآمده است، این اثر زمانی نوشته شد که خواجه یک دانشمند مبلغ سیاسی و مذهبی شناخته شده و مشهور بود، همچنین اخلاق ناصری قدیمی‌ترین اثر برجای مانده است که در سال ۶۳۳ هجری قمری و به درخواست ناصرالدین محتشم؛ حاکم اسماعیلی نوشته شد.

اخلاق ناصری مدت‌ها حتی اکنون نیز به عنوان رایج‌ترین کتاب علمی و اخلاقی در مراکز علمی اسلامی و جهانی توسط مستشرقان هم مورد توجه، تحقیق و تامل بوده است. از سال ۱۲۶۹ قمری بارها در ایران و دیگر نقاط به چاپ رسید و نسخ خطی این کتاب در کتابخانه‌های مراکز اسلامی و غربی که از کتابخانه‌های اسلامی انتقال داده شده است و در کتابخانه‌ ملی ایران قرار دارد.

خواجه در علم اخلاق، ابتدا با دیدگاه فلسفی و ارسطویی آغاز می‌کند و با اخلاق ناصری می‌کوشد ‌تا اخلاق اسلامی را با فلسفه قابل اثبات نشان دهد و مبنای عقلی محکمی برقرار سازد که هر انسانی بتواند آن مبنا را بپذیرد؛ سپس در اخلاق محتشمی، با استفاده از قرآن و روایات شیعی به پایة شرعی اخلاق می‌پردازد و مبنای شرعی اخلاق اسلامی را در تشیّع استوار می‌سازد و در مرحله کمال آن با اوصاف الاشراف، به جمع بین پایه‌های عقلی و شرعی و کمال آن در حوزه عرفانی همّت می‌گمارد و علم اخلاق اسلامی را با ابتکاری تلفیقی، قدرتمندترین اخلاق می‌سازد.

خواجه نصیرالدین طوسی با اشراف علمی بی‌نظیر، اصول و عقاید شیعه را با استدلال عقلی و با استناد به کتاب و سنّت و در نهایت، با شهود عرفانی قابل اثبات کرده است، بنابراین هرکس به دنبال حقیقت باشد، می‌تواند با عبور از این سه مرتبه به مکتب اهل بیت(ع) برسد و این ابتکار را خواجه در آثار خود، به خوبی نشان داده و علم اخلاق را با استفاده از عقل، شرع و عرفان معرفی کرده است که شاهکار او در تلفیق اخلاق و عرفان شیعی به شمار می‌آید.

این نوآوری موجب تقویت شیعه در عرصه اندیشه شد، مکتب‌های غربی تنها بر استدلال عقلی تکیه دارند و اشاعره تنها بر شرع استناد کرده‌اند و تصوف با تزکیه باطن به سوی حقیقت سیر می‌کنند؛ و این سه به تنهایی انسان را قانع نمی‌سازند؛ اما خواجه شیعه را با هر سه همراه نشان می‌دهد و طرحی نو می‌افکند تا شیعه را برترین مذهب دانسته، مبانی آن را مستحکم سازد.

این دیدگاه در دنیای معاصر بسیار کارآیی دارد و برای مسائل جامعه کارسازتر است، همچنین می‌تواند پاسخگوی پرسش‌های جدید در عرصه معرفت و خداشناسی باشد و برای آیندگان راهی نو بگشاید. خواجه در آثار اخلاقی خود؛ جامعه را به عنوان مجموعه‌ای که دارای امراض است، می‌بیند و برای مداوای آن نسخه عملی ارائه می‌دهد، به نحوی که این نسخه‌های اخلاقی، قابل فهم و درک برای مخاطب خود باشد. پس شناخت جامعه، طبع و نبض جامعه در معرفت‌شناسی و اخلاق شناسی خواجه مهم است و محور تحول و ایجاد اصلاح در جامعه همین شناخت ریشه است.

ایسنا: خواجه نصیرالدین طوسی در دوره‌ای پرآشوب زندگی می‌کرد و تصمیم‌های مهمی گرفت. از دیدگاه شما، تحلیل رفتار و تصمیم‌گیری‌های او چه درس‌هایی برای مدیریت بحران و رهبری در زمان حاضر دارد؟

خواجه در بحران زمانه خود؛ تجلی شگفت‌انگیزی داشت و مدیریت و نبوغ خود را به‌کار بست تا این بحران بزرگ تمدنی را مدیریت کند، او تمام توان خود را در میدان گذاشت و مقام علمی و ارزش فکری خود را به‌کار بست تا هلاکو، او را در شمار مشاوران و بزرگان خود  قرار دهد، نسبت به حفظ و حراست از جان وی کوشا باشد و او را در همه سفرها به همراه خود ببرد.

خواجه که در آن ایام دارای مقام و صاحب نفوذ شده بود، از موقعیت علمی خود برای حفظ تمامیت تمدن اسلامی استفاده کرد و خدمات بسیاری به فرهنگ و تمدن اسلام و کشورهای مسلمان نمود، همچنین حاصل مدیریت بحران خواجه منجر به نتیجه بزرگ تمدنی شد که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از اقدامات علمی، فرهنگی و نگارش کتاب‌های ارزشمند و مفید برای جهان اسلام، جلوگیری از به آتش کشیدن کتابخانه بزرگ جهان اسلام از جمله منابع مهم شیعی در بغداد و الموت.

نجات جان دانشمندان و فرهیختگان بزرگ جهان اسلام مانند ابن ابی‌الحدید (شارح نهج‌ البلاغه) و برادرش موفق الدوله و عطاملک جوینی که همگی مورد خشم مغول قرار گرفته بودند، آشنا کردن قوم مغول با فرهنگ و تمدن اسلامی به گونه‌ای که موجب گرویدن عده زیادی از مغولان حتی خان مغول به دین اسلام شد و از سال ۶۹۴ ق اسلام دین رسمی ایران قرار داد، در حالی‌که مغولان جز قتل و غارت در بینش طغیانگری و زندگی توحش آلود خود نداشتند.

جلوگیری از تهاجم آنان به دیگر ممالک و بلاد اسلامی از دیگر اقدامات خواجه برای مدیریت بحران زمان خود بود، خواجه ضمن اینکه با مدیریت این بحران از خوی وحشگری، کتاب سوزی و ویرانی تمدن پیشگیری کرد، با حلم و کیاست و نفوذی که در هلاکو پیدا کرد، او را به تاسیس و تجهیز کتابخانه بزرگ تشویق کرد.

افزون بر آن از علاقه مغولان به مباحث نجوم استفاده و اقدام به تاسیس رصدخانه مراغه در سال ۶۵۶ق، کرد و این اوج مدیریت یک دانشمند در بحران است که بتواند براساس ذائقه دشمن و شناخت او رام کرده و در جهت مثبت و ترقی علمی همراه خود کند و این هنر مدیریت بحران این شخصیت بی نظیر تاریخ اسلام است که دراین شرایط به منصه ظهور رسید و تمدن اسلامی و دین اسلام و آموزه‌های آن را از محو و نابودی به دست مغولان نجات بخشید.

حفظ وحدت میان علمای اسلام و جلوگیری از حمله مغولان به دیگر بلاد اسلامی نیز نشان دهنده درایت و مدیریت خواجه بود، براین اساس سیره خواجه، بسیار درس‌آموز است هم از جهت دشمن‌شناسی و هم از جهت نبوغ در مدیریت بحران‌ها است، همچنین ابتکار و نوآوری‌های علمی و اجتماعی او به زیبایی اسلام را به مغولان معرفی کرد، حتی جان علما و دانشمندان را نجات داد و مهم‌تر که از توان آنان در راه حفظ میراث اسلامی بهره برد.

از جمله درس‌هایی که می‌توان از کنش‌های خردمندانه خواجه برای امروز گرفت، شناخت زمان و موثر بودن بر حسب اقتضائات زمان است به نحوی که از اصول اعتقادت خارج نشد، همچنین خواجه از قلعه‌های اسماعیلیه تا جمع مغولان در این زمانه‌های پرآشوب نفوذ کرد و در هر دو عرصه سیاسی موثر واقع شد و ابداع و نوآوری‌های علمی از خود بر جای گذاشت.

انتهای پیام