با استقرار حکومت صفویه، این جایگاه به تدریج صورت نهادی و رسمی به خود گرفت و تولیت آستان قدس رضوی به عنوان یک مسئولیت مشخص در ساختار حکمرانی مذهبی کشور تعریف شد. از آن زمان تاکنون، این نهاد نقشی تعیین‌کننده در سامان‌دهی امور مذهبی، توسعه عمرانی حرم، مدیریت موقوفات و ارائه خدمات به زائران ایفا کرده و در دوره‌های مختلف تاریخی، متناسب با شرایط سیاسی و اجتماعی، دچار تحول و بازتعریف شده است.

جواد نوائیان رودسری، پژوهشگر تاریخ و حرم شناسی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه در تاریخ آستان قدس رضوی در ابتدا مفهومی با عنوان «تولیت» به شکل امروزی وجود نداشته است، اظهار کرد: اداره حرم در دوره‌های اولیه بر عهده «نقیبان» بوده است، یعنی افرادی که ریاست سادات مشهد را بر عهده داشتند.

وی افزود: در دوره‌های نخست پس از تأسیس حرم، ابتدا سادات حسینی به مشهد آمدند، سپس سادات موسوی و در قرن هشتم هجری نیز سادات رضوی در این شهر ساکن شدند. وظیفه نقیبان انجام امور عمومی حرم امام رضا(ع) بود و این افراد به نوعی رئیس شهر مشهد نیز محسوب می‌شدند و اداره امور شهری بر عهده آن‌ها قرار داشت.

این پژوهشگر تاریخ و حرم شناسی با اشاره به تحولات دوره صفویه گفت: از ابتدای این دوره، شاه اسماعیل صفوی شخصی با نام خواجه عتیق منشی را به عنوان «نایب‌التولیه آستان قدس» تعیین کرد که می‌توان از او به عنوان نخستین نایب‌التولیه یا به تعبیر امروزی، نخستین تولیت آستان قدس رضوی یاد کرد.

نوائیان رودسری افزود: از این دوره به بعد، به تدریج نهادی با عنوان «متولی‌باشی» در ساختار آستان قدس شکل گرفت که در دوره‌های مختلف با نام‌هایی همچون نایب‌التولیه، متولی‌باشی و حرم‌باشی شناخته می‌شد و اسناد این عناوین همچنان موجود است.

وی با بیان اینکه در دوره‌های افشاریه و قاجاریه نیز مسئول نهاد تولیت توسط شخص شاه تعیین می‌شد، تصریح کرد: این رویه به‌جا مانده از دوره صفویه است و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز عالی‌ترین مقام کشور، یعنی رهبر انقلاب، تولیت آستان قدس رضوی را تعیین می‌کند.

این پژوهشگر تاریخ و حرم شناسی خاطرنشان کرد: در برخی دوره‌ها، مقام تولیت با استانداری و حکومت خراسان ادغام می‌شد؛ به این معنا که تولیت آستان قدس و حاکم خراسان یک نفر بودند، هرچند در برخی دوره‌ها میان این دو مسئولیت تفکیک وجود داشته است.

متولی آستان قدس در دوره قاجار،؛ یکی از اثرگذارترین افراد در توسعه مشهد

نوائیان رودسری با اشاره به عملکرد برخی متولیان برجسته گفت: ازجمله افرادی که در مقام تولیت کارنامه درخشانی در شهر مشهد از خود به جا گذاشتند، می‌توان به وزیر نظام در دوره قاجار اشاره کرد که مسئولیت متولی‌باشی را بر عهده داشت و بسیاری از ساخت‌وسازها و نهادسازی‌های شهری، میراث دوران مدیریت اوست. متولیان آستان قدس معمولاً با استفاده از ظرفیت موقوفات و نذورات، امور عمرانی و خدماتی حرم را پیش می‌بردند.

وی در تشریح موقوفات مطلقه اظهار کرد: در حرم برخی موقوفات وجود دارد که وقف بودن آن‌ها قطعی است اما موضوع وقف آن‌ها از میان رفته و سند وقف در دسترس نیست. بهره‌برداری از این موقوفات در اختیار تولیت آستان قدس قرار دارد تا بر اساس تشخیص خود در موارد مختلف مصرف شود. در دوره‌های گوناگون، این موقوفات در زمینه‌هایی همچون توسعه عمرانی، توسعه خدماتی و اطعام زائران و نیز توسعه علمی ازجمله خرید کتاب و گسترش کتابخانه مورد استفاده قرار گرفته است که بخش اخیر پس از پیروزی انقلاب اسلامی توجه بیشتری یافته است.

تغییر عنوان «نایب‌التولیه» به «تولیت» پس از انقلاب اسلامی

این پژوهشگر تاریخ و حرم شناسی ادامه داد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، عنوان «نایب‌التولیه» به «تولیت» تغییر یافت. در شرح وظایف تولیت، دو دسته مسئولیت وجود دارد؛ نخست وظایفی که از سوی حاکمیت تعیین می‌شود، مانند خطوط کلی‌ای که در احکام انتصاب تولیت از سوی رهبری برای مرحوم آیت‌الله طبسی، مرحوم آیت‌الله رئیسی و حجت‌الاسلام‌والمسلمین مروی تعیین شده است؛ ازجمله رسیدگی به امور محرومان و توسعه فضاهای آموزشی.

وی افزود: در کنار این وظایف، مسئولیت‌هایی وجود دارد که مسئولیت ذاتی مقام تولیت است و ریشه در سنت ۱۲۰۰ ساله آستان قدس رضوی دارد. رعایت دقیق سنت‌ها و مناسک با همه ظرایف و جزئیات، ازجمله وظایفی است که همواره بر عهده متولی قرار داشته است.

نوائیان رودسری تصریح کرد: معیارهای انتخاب تولیت پیش از انقلاب اسلامی و در دوره‌های قاجار و پهلوی عمدتاً سیاسی بوده و بسیاری از متولیان وابستگی درباری داشتند و الزاماً در امور دینی و شرعی تخصص نداشتند. پس از انقلاب اسلامی این روند تغییر کرد و متولی باید دارای اجتهاد در امور شرعی باشد تا بتواند در مواقع لازم، دستورالعمل‌های فقهی را با دقت اجرا کند. البته این به معنای کم‌اهمیت بودن جنبه سیاسی نیست، اما تسلط بر امور شرعی و رعایت آداب موقوفات که از مسئولیت‌های قائم به شخص تولیت است، پس از انقلاب اسلامی اهمیت بیشتری یافته است.

انتهای پیام