ماه رمضان هر ساله علاوه بر کارکردهای عبادی، به یکی از مهم‌ترین موضوعات تحلیل‌های اجتماعی و فرهنگی تبدیل می‌شود. در همین راستا با سیدمهدی حسینی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه مطالعات فرهنگی و دین، درباره ابعاد کمتر دیده‌شده این ماه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

رمضان مدرسه‌ای برای بازتعریف نسبت انسان با خود

حسینی در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به جایگاه ماه رمضان در سنت اسلامی گفت: در متون دینی، از جمله قرآن کریم، ماه رمضان به‌عنوان ماه نزول قرآن معرفی شده است. همین نسبت با وحی، به این ماه هویتی معرفتی می‌دهد. در واقع رمضان فقط ماه امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه ماه بازاندیشی در شیوه زیستن است.

وی افزود: روزه‌داری نوعی تمرین ارادی برای مهار خواسته‌های طبیعی است. در جهانی که مصرف‌گرایی به یک ارزش مسلط تبدیل شده، رمضان به انسان یادآوری می‌کند که می‌تواند از خواستن فاصله بگیرد و بر خویشتن مسلط شود. این تجربه، بنیان شکل‌گیری خودآگاهی اخلاقی است.

این پژوهشگر ادامه داد: اگر بخواهیم تحلیلی جامعه‌شناختی ارائه دهیم، رمضان نوعی تعلیق در ریتم عادی زندگی ایجاد می‌کند؛ ریتم خواب، خوراک، کار و حتی روابط اجتماعی تغییر می‌کند. این تغییر ریتم، فرصتی برای بازتنظیم سبک زندگی است.

از تجربه فردی تا سرمایه اجتماعی

حسینی با تأکید بر اینکه رمضان یک پدیده صرفاً فردی نیست، اظهار کرد: برخلاف برخی عبادات که جنبه شخصی پررنگ‌تری دارند، روزه‌داری در ماه رمضان یک تجربه همگانی است. همین همگانی بودن، نوعی همدلی اجتماعی ایجاد می‌کند. وقتی اکثریت جامعه در یک زمان مشخص گرسنگی و تشنگی را تجربه می‌کنند، نوعی فهم مشترک شکل می‌گیرد.

وی توضیح داد: این فهم مشترک می‌تواند به افزایش سرمایه اجتماعی منجر شود. سفره‌های افطار جمعی، کمک‌های مؤمنانه، و توجه بیشتر به نیازمندان، همه نشان می‌دهد که رمضان ظرفیت بازسازی پیوندهای اجتماعی را دارد. البته این ظرفیت بالقوه است و به نحوه مدیریت فرهنگی و رسانه‌ای آن بستگی دارد.

این مدرس دانشگاه تصریح کرد: اگر رمضان به یک رقابت ظاهری در تجمل افطارها تقلیل یابد، کارکرد اصلی خود را از دست می‌دهد. اما اگر بر ساده‌زیستی و همدلی تأکید شود، می‌تواند به کاهش شکاف‌های اجتماعی کمک کند.

اقتصاد رمضان؛ میان مصرف‌گرایی و مواسات

وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به ابعاد اقتصادی ماه رمضان اشاره کرد و گفت: از یک سو شاهد افزایش برخی الگوهای مصرف هستیم و از سوی دیگر، فرهنگ انفاق و مواسات تقویت می‌شود. این دو روند گاه در تعارض با یکدیگر قرار می‌گیرند.

حسینی افزود: چالش اصلی این است که چگونه می‌توان روح همدلی و کمک به محرومان را تقویت کرد بدون آنکه رمضان به فصل تشدید مصرف تبدیل شود. رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی در این زمینه نقش کلیدی دارند.

به گفته وی، اگر مفهوم روزه را به‌عنوان تمرین قناعت و همدردی بازخوانی کنیم، آن‌گاه رفتار اقتصادی ما نیز متعادل‌تر خواهد شد. در غیر این صورت، ممکن است فلسفه اصلی روزه‌داری تحت‌الشعاع مناسبات بازار قرار گیرد.

رمضان در جهان معاصر؛ فرصت گفت‌وگوی بین‌فرهنگی

این پژوهشگر در ادامه با اشاره به جهانی‌شدن رسانه‌ها گفت: امروز ماه رمضان دیگر محدود به جغرافیای کشورهای مسلمان نیست. در بسیاری از جوامع غربی نیز درباره آن گفت‌وگو می‌شود. این می‌تواند فرصتی برای معرفی چهره‌ای اخلاقی و انسانی از اسلام باشد.

وی تصریح کرد: اگر بتوانیم نشان دهیم که روزه‌داری صرفاً یک حکم فقهی نیست بلکه تمرینی برای همدلی با گرسنگان جهان و تقویت مسئولیت اجتماعی است، آن‌گاه رمضان می‌تواند به زبان مشترک اخلاقی میان فرهنگ‌ها تبدیل شود.

بازگشت به معنای اصیل عبادت

حسینی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: رمضان، ماه بازگشت به معناست. در هیاهوی زندگی مدرن، انسان نیازمند مکث است؛ مکثی برای اندیشیدن به نسبت خود با خدا، با دیگران و با طبیعت. روزه‌داری اگر آگاهانه و همراه با تأمل باشد، می‌تواند این مکث را فراهم کند.

وی در ادامه تأکید کرد: چالش امروز ما نه کمبود مناسک، بلکه کمبود معناست. اگر بتوانیم معنای عمیق رمضان را در ساحت فردی و اجتماعی احیا کنیم، این ماه می‌تواند به نقطه عطفی در اصلاح فرد و جامعه تبدیل شود؛ نه فقط یک تقویم عبادی، بلکه یک پروژه اخلاقی و تمدنی.

این مدرس دانشگاه در پایان تأکید کرد: ماه رمضان را می‌توان فراتر از یک آیین مذهبی سالانه دید؛ به‌مثابه ظرفیتی برای بازسازی اخلاق فردی، تقویت همبستگی اجتماعی و حتی بازتعریف نسبت دین و زندگی در جهان معاصر.

انتهای پیام