ریحانه درگاهیان در گفت‌وگو با ایسنا درباره ظهور هوش مصنوعی در روانشناسی، اظهار کرد: هوش مصنوعی که در همه حوزه‌ها از جمله پزشکی و روان‌شناسی وارد شده است، ذاتا آسیب‌زا نیست و به نوعی می‌تواند زندگی انسان‌ها را آسان‌تر کند. خطر اصلی این نیست که گهگاه سوالی از هوش مصنوعی بپرسیم؛ خطر اصلی آنجاست که تصور کنیم هوش مصنوعی می‌تواند جای رابطه درمانی و انسانی را بگیرد. این بخش ماجرا بسیار مهم است، زیرا آنچه انسان را رشد می‌دهد و باعث تغییر در فرآیند درمان می‌شود، صرفا اطلاعات و آموزش نیست بلکه رابطه و پویایی‌هایی است که درون آن رابطه رخ می‌دهد و فرد را دچار تحول می‌کند.

وی با تاکید بر اینکه هوش مصنوعی نمی‌تواند جایگزین درمان باشد، گفت: هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان دسترسی اولیه یا یک خودیار برای تمرین مهارت‌هایی مانند مدیریت استرس مفید باشد، اما نمی‌تواند به شما کمک کند منبع اضطراب را پیدا کرده و آن را به‌صورت ریشه‌ای درمان کنید. می‌تواند راهکارهایی ارائه دهد، اطلاعاتی در اختیار بگذارد و حتی پلی برای پیدا کردن یک درمانگر و روانشناس مجرب و متخصص باشد؛ اما جایگزین درمان نمی‌شود، زیرا آنچه در درمان اتفاق می‌افتد در مختصات یک رابطه انسانی شکل می‌گیرد و در واقع خود رابطه درمانی بخش مهمی از فرآیند درمان را شکل می‌دهد. 

این روانشناس بالینی با اشاره به اینکه درمان تجربه‌ای بین‌ذهنی و بین‌فردی است، تاکید کرد: اگر درمانگر در جلسه‌ای احساس کند کیفیت حضور مراجع متفاوت از روزهای دیگر است، حتما به آن اشاره و آن را بررسی می‌کند. نوع تعامل، واژه‌ها، کیفیت حضور مراجع اهمیت پیدا می‌کند، اما برای هوش مصنوعی، این موارد صرفا داده‌هایی یکسان‌ هستند و هیجانی ادراک نمی‌شود.

وی با اشاره به اینکه در درمان فردی، مفاهیمی مانند انتقال، مقاومت و کیفیت رابطه بررسی می‌شوند، توضیح داد: در درمان فردی الگوهای ناخودآگاه فرد تحلیل و همین عوامل زمینه‌ساز درمان عمیق و خودکاوی می‌شوند که ویژگی منحصر به فرد رابطه درمانی‌ است. اما آنچه در هوش مصنوعی رخ می‌دهد، چنین عمقی ندارد و نهایتا می‌تواند بر اساس داده‌هایی که شما در طول زمان ارائه کرده‌اید، یک جمع‌بندی‌ به شما بازگرداند که موجب افزایش آگاهی شود، اما خودکاوی عمیق و تحول بین‌فردی حاصل از درمان روان‌شناختی را ایجاد نمی‌کند.

کاهش ظرفیت فرد در تحمل ناکامی و ابهام در روابط اجتماعی در نتیجه تعامل مداوم با هوش مصنوعی

درگاهیان تصریح کرد: افراد در هر موقعیتی به محض این که احساس ابهام و تنش کنند می‌توانند با هوش مصنوعی رابطه بگیرند، رابطه‌ای بدون مرز، محدودیت و همیشه در دسترس که با روابط انسانی متفاوت است و نمی‌تواند ناکامی‌های ضروری روابط انسانی را بازآفرینی کند تا فرد عضله سازگاری و برقراری ارتباط خود را تقویت کند. در چنین شرایطی، فرد ممکن است انتظار داشته باشد که سایر روابط نیز مانند رابطه با هوش مصنوعی، سریع و کاملا پاسخ‌دهنده باشند، در حالی‌که روابط انسانی چنین نیستند. بنابراین، ظرفیت فرد برای تحمل ناکامی در روابط اجتماعی کاهش می‌یابد.

وی افزود: درمانگر مراجع را می‌بیند، درک می‌کند، می‌فهمد و حتی گاهی او را ناکام می‌کند. اما در تعامل با هوش مصنوعی، فرد با فضایی مواجه است که نه طرد می‌کند، نه خسته می‌شود و نه محدودیت زمانی قائل است. در روان‌درمانی معمولا تایم محدود ۴۵ دقیقه در هفته به مراجع اختصاص داده می‌شود که تاخیر، غیبت مکرر و سایر پویایی‌ها در رابطه درمانی می‌تواند معنا داشته باشد و مورد بررسی واقع شود تا به فرآیند درمان و رشد مراجع کمک کند؛ اما در ارتباط با هوش مصنوعی چنین پویایی‌هایی در نظر گرفته نمی‌شود و با فضایی نامحدود و کاملا در دسترس و رباتیک در تعامل هستیم.

این روانشناس بالینی چالش دیگر در رابطه با هوش مصنوعی را تضعیف تحمل ابهام و ناکامی دانست و گفت: روابط انسانی سرشار از سکوت، نخواستن، ابهام و ناهمخوانی‌ است. انسان‌ها همیشه هم‌راستا با خواسته‌های ما نیستند. اما هوش مصنوعی عموما سریع، شفاف، پاسخ‌محور و راهکارمحور است. این وضعیت می‌تواند آستانه تحمل انسان‌ها را پایین بیاورد و سطح انتظارات از روابط واقعی را بالا ببرد؛ در نتیجه، افراد ممکن است در روابط انسانی زودتر مضطرب یا عصبانی شوند و توقع بیشتری از روابط داشته باشند.

وی با تاکید بر اینکه هوش مصنوعی عامل شکل‌گیری نوعی وابستگی است که می‌تواند به تضعیف فرد بینجامد، تشریح کرد: در بسیاری از رویکردهای درمانی، درمانگر صرفا راهنما و همراه است؛ فرد متخصصی که هم‌پای مراجع حرکت می‌کند تا او ظرفیت‌های خود را افزایش داده و بتواند با مسائل زندگی خود درگیر شود و آن‌ها را حل کند. اما هوش مصنوعی منبعی همواره در دسترس است که هر لحظه می‌تواند شنونده باشد و راهکار بدهد. در نتیجه، فرد برای تنظیم هیجان‌های خود کمتر به توانایی‌های درونی‌اش تکیه می‌کند و ممکن است در مهارت‌های روان‌شناختی روزبه‌روز ضعیف‌تر و وابسته‌تر شود.

حذف بُعد انسانی، هیجانی و اخلاقی در تعامل با هوش مصنوعی

درگاهیان ضمن اشاره به حذف بعد انسانی، هیجانی و اخلاقی در تعامل با هوش مصنوعی، بیان کرد: در نهایت، هرچقدر هم این ربات بتواند راهکار بدهد و تعامل کند، مراجع می‌داند با یک ماشین در ارتباط است. رباتی که هیجان ندارد، درد و رنج انسانی را تجربه نکرده و فهم اخلاقی‌ آن نیز مبتنی بر داده‌های دریافتی است. این مسئله می‌تواند در درازمدت احساس پوچی و تنهایی را برای فرد عمیق‌تر کند.

وی ادامه داد: در مقابل هوش مصنوعی، در رابطه درمانی، مرزهای اخلاقی، تعاملات هیجانی و حضور انسانی درمانگر، خود بخشی از فرآیند درمان‌اند و درمانگر در بسیاری مواقع به پشتیبانی تبدیل می‌شود که مراجع می‌تواند به او رجوع و دلگرمی حضورش را تجربه کند و اتفاقا یکی از اهداف روان‌درمانی، بیرون آمدن فرد از دنیای فردی خود و لمس بیشتر و روشن‌تر واقعیت است.

درمان با هوش مصنوعی امکان پذیر نیست

این روانشناس با تاکید بر اینکه در درمان به فرد کمک می‌کنیم از فضای صرفا ذهنی خود خارج شود و فضای بین‌ذهنی میان خود و دیگران را ببیند، گفت: در درمان، فرد را از دنیای شخصی‌ خود به دنیای واقعی روابط می‌آوریم تا بتواند با سوءتفاهم‌ها کنار بیاید، روابط را بازسازی کند و ظرفیت بین‌ذهنی خود را افزایش دهد. اما در تعامل با هوش مصنوعی، فرد بیشتر با انعکاس داده‌های خود مواجه است؛ نوعی آینه از خویشتن که اطلاعاتی را که خودش ارائه کرده بازمی‌گرداند. این می‌تواند بخش کوچکی از آگاهی را ایجاد کند، اما با درمان بین‌فردی قابل قیاس نیست.

وی با بیان اینکه درمان با هوش مصنوعی یک توهم است، خاطرنشان کرد: بسیاری از افراد با مراجعه به هوش مصنوعی احساس می‌کنند کاری برای خود انجام داده‌ یا درمان شده‌اند. اما ما این را درمان نمی‌نامیم؛ بلکه نوعی افزایش اطلاعات یا آموزش روان‌شناختی و شاید نهایتا ارتقای برخی مهارت‌ها باشد. اطلاق عنوان درمان به آن، می‌تواند نوعی سوء برداشت باشد؛ احساسی که فرد گمان می‌کند حالش بهتر شده، در حالی که ممکن است میزان تنهایی، سوءتفاهم، ابهام و اضطراب او در طول زمان افزایش یابد.

درگاهیان تاکید کرد: هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری برای افزایش دانش و تاحدی مهارت روانشناختی باشد، اما نمی‌تواند در جایگاه یک روان‌درمانگر ظاهر شود، زیرا آنچه در درمان اتفاق می‌افتد در مختصات یک رابطه انسانی شکل می‌گیرد.

انتهای پیام