خبرگزاری مهر،گروه استان‌ها، کوروش دیباج: در فضای عمومی اصفهان، عبور مترو از حریم آثار تاریخی موضوعی تازه نیست. تجربه پرونده میدان نقش جهان، هنوز در حافظه شهری زنده است و همین تجربه باعث شده هرگونه پروژه زیرسطحی در محدوده‌های تاریخی، به‌طور طبیعی با حساسیت بالا دنبال شود.

خط ۲ متروی اصفهان قرار است از محدوده‌های نزدیک به بافت تاریخی عبور کند؛ مسیری که در برخی روایت‌ها به میدان امام علی (ع) و خیابان علامه مجلسی اشاره دارد و عمق اجرای آن حدود ۲۵ متر اعلام شده است. در نگاه فنی، این عمق از منظر برخی کارشناسان باستان‌شناسی، خارج از محدوده لایه‌های شناخته‌شده باستانی ارزیابی می‌شود؛ اما نگرانی اصلی، تنها باستان‌شناسی نیست.

آنچه فعالان میراث فرهنگی و برخی کارشناسان مرمت روی آن تأکید دارند، مسئله لرزش‌های بلندمدت، نشست زمین، تغییر رفتار خاک در بافت تاریخی و اثر تجمعی ارتعاشات قطار شهری است؛ پدیده‌ای که ممکن است در کوتاه‌مدت محسوس نباشد، اما در یک بازه چندساله، خود را در قالب ترک‌های سازه‌ای، تغییرات ریز در طاق‌ها و ضعف تدریجی بخش‌هایی از بنا نشان دهد.

در همین فضا، ترکیدگی لوله آب در گذر پشت گنبد نظام‌الملک، زمینه را برای شکل‌گیری یک گمانه عمومی فراهم کرد: آیا حفاری‌های مترو باعث نشست یا فشار به شبکه تأسیسات شده و ترکیدگی را رقم زده است؟ یا این حادثه، ریشه در فرسودگی شبکه آب دارد؟

هشدار از فرونشست و مترو در کنار نم‌زدگی

مهدی جعفری نوگورانی، فعال و کنشگر میراث فرهنگی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با بیان اینکه مسجد جامع اصفهان سال‌هاست با مسئله رطوبت مواجه است، تأکید می‌کند: این بحران به دلیل ساختار و متریال بنا، پیچیده‌تر از آن است که با اقدامات سطحی کنترل شود.

او معتقد است آجر، گچ و گل در این مسجد، ذاتاً رطوبت را در خود نگه می‌دارند و اگر مسیر خروج رطوبت مدیریت نشود، بنا از درون دچار پوسیدگی تدریجی خواهد شد.

جعفری می‌گوید: رطوبت در مسجد جامع هم از کف و هم از بالا شکل گرفته است؛ از یک سو رطوبت صعودی از زمین و از سوی دیگر رطوبت نزولی به دلیل بام‌های کاهگلی، ناودان‌ها و مسیرهای دفع آب که طی سال‌ها یا درست مرمت نشده یا به مرور کارایی خود را از دست داده‌اند.

او همچنین تأکید دارد که سنگفرش‌های سیمانی و استفاده از مصالح نامعتبر در کوچه‌ها و گذرهای اطراف، عملاً تنفس طبیعی بنا را گرفته است.

این کنشگر میراث فرهنگی در بخش دیگری از صحبت‌های خود، از آنچه فرونشست در محدوده مسجد می‌خواند، یاد می‌کند و می‌گوید حادثه اخیر نباید صرفاً به یک ترکیدگی لوله تقلیل داده شود.

به گفته او، خط مترو از نزدیکی مسجد جامع در حال گذر است و عملیات حفاری تونل در خاکی که طی قرن‌ها لایه‌های دستی و تاریخی در آن انباشته شده، می‌تواند زمینه نشست‌های موضعی را فراهم کند.

او تأکید می‌کند که این مسئله نیازمند بررسی علمی و توقف پروژه تا پایان مطالعات کارشناسی است.

جعفری با اشاره به اینکه رطوبت مستقیماً عامل فرونشست نیست، می‌گوید رطوبت بیشتر به متریال بنا آسیب می‌زند و باعث شوره‌زدگی آجرها، پوک شدن گچ و فرسایش تدریجی تزئینات می‌شود.

او هشدار می‌دهد که آسیب‌ها تنها ظاهری نیست و می‌تواند به بخش‌های حساس مانند زیرگنبدها، رسمی‌بندی‌ها، کتیبه‌ها و حتی سازه‌های چوبی درون بنا نفوذ کند.

رد ارتباط رطوبت با مترو و تاکید بر ترکیدگی شبکه آب

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به مکاتبات چندساله میراث فرهنگی با اداره آب و فاضلاب، می‌گوید مسئله رطوبت در مسجد جامع، به‌ویژه در ضلع جنوبی و بخش‌هایی از ضلع غربی، از مدت‌ها قبل مشاهده شده بود و میراث فرهنگی بارها احتمال منشأ تأسیساتی را مطرح کرده بود.

او توضیح می‌دهد که در ضلع غربی، بخشی از رطوبت به سرویس‌های بهداشتی مرتبط بوده و هماهنگی‌هایی با اوقاف انجام شده تا با جابه‌جایی سرویس‌ها، این عامل کاهش یابد. اما در ضلع جنوبی، شدت رطوبت به حدی رسیده بود که تا ارتفاع حدود یک و نیم متر بالا آمده و این مسئله نگرانی جدی درباره آسیب به بخش‌های حساس بنا، از جمله گنبد نظام‌الملک، ایجاد کرده بود.

سیدالعسگری می‌گوید که میراث فرهنگی مکاتبات متعددی با آب و فاضلاب انجام داده بود و آبفا در چند مرحله اعلام کرده بود که ویدئومتری انجام داده، مسیر آب را تغییر داده و نشتی مشاهده نکرده است.

اما به گفته او، در ماه‌های اخیر رطوبت به شکل غیرعادی افزایش یافت و میراث فرهنگی از تابستان دوباره مکاتبات فشرده‌ای را آغاز کرد.

او اشاره می‌کند که حتی در پاسخ رسمی آبفا، عنوان شده بود نشتی وجود ندارد، در حالی که در همان بازه زمانی، شکستگی در زیر گذر رخ داده بود.

معاون میراث فرهنگی اصفهان توضیح می‌دهد که تیم کارشناسی با دستگاه رطوبت‌سنج، مسیر افزایش رطوبت را دنبال کرده و هرچه به سمت گذر نزدیک‌تر شده‌اند، درصد رطوبت بالاتر رفته است.

به گفته او، در نقطه‌ای رطوبت به حدود ۹۰ درصد رسیده و همین سرنخ باعث شد روکش گذر با هماهنگی شهرداری برداشته شود و ترکیدگی لوله اصلی آب آشکار شود. او می‌گوید در بازدید میدانی، مشخص شد لوله در چند نقطه آسیب دیده و آب به جداره‌ها نفوذ کرده است.

سیدالعسگری همچنین تأکید می‌کند که مدیریت بحران استانداری اصفهان با حضور میدانی و دعوت از دستگاه‌ها وارد عمل شد و اکنون فرآیند تعویض لوله‌ها و اصلاح مسیرها در حال انجام است.

او می‌گوید میراث فرهنگی با دستگاه قضایی مکاتبه کرده تا روند پیگیری قصور احتمالی دنبال شود، زیرا آسیب به یک اثر ثبت جهانی در اثر کوتاهی مدیریتی، مسئله‌ای قابل چشم‌پوشی نیست.

این مقام میراث فرهنگی درباره ارتباط مترو با رطوبت می‌گوید مسیر مترو در ضلع شرقی در حال اجراست، در حالی که رطوبت و ترکیدگی در ضلع جنوبی رخ داده است.

او تأکید می‌کند که مترو موضوعی جداگانه است و باید درباره آن هم مطالعات دقیق انجام شود،: اما بر اساس مستندات میدانی، تصاویر و مسیر رطوبت، این حادثه به مترو مرتبط نیست و منشأ آن در شبکه آب و تداخل تأسیسات پیرامونی گذر جنوبی قابل ردیابی است.

مترو در مسیر بررسی؛ آبفا در مسیر پاسخگویی

امیرکرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به حساسیت ویژه پرونده مسجد جامع عتیق می‌گوید: موضوع عبور خط ۲ مترو از این محدوده، از ابتدا یک پروژه صرفاً عمرانی تلقی نشده و میراث فرهنگی آن را در سطح ملی و بین‌المللی ارزیابی می‌کند.

کرم‌زاده توضیح می‌دهد : شرکت مترو اصفهان مجموعه‌ای از مستندات فنی و داده‌ها را در قالب ۳۸ سی‌دی به میراث فرهنگی تحویل داده و این اسناد نیازمند بررسی دقیق، تخصصی و بی‌طرفانه است.

به گفته او، این بررسی‌ها نمی‌تواند توسط نهاد مجری پروژه انجام شود و باید مشاوری مستقل، ذی‌صلاح و دارای گرید تخصصی در حوزه مترو، صحت و کفایت این مطالعات را راستی‌آزمایی کند.

مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان اعلام می‌کند که وزارت میراث فرهنگی فراخوان مشاور مستقل را در دستور کار قرار داده و با تأمین اعتبار لازم، مشاور ذی‌صلاح در هفته‌های آینده انتخاب خواهد شد.

او می‌گوید در صورت تأیید مشاور، عبور مترو از مسیر مورد نظر مجاز خواهد بود و در غیر این صورت، مسیر پروژه باید تغییر کند.

کرم‌زاده تأکید می‌کند استانداردهای بین‌المللی برای عبور مترو از محدوده‌های تاریخی رعایت خواهد شد و پروژه فقط در صورتی پذیرفته می‌شود که معیارهای فنی و حفاظتی را تأمین کند.

مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان در پایان می‌گوید مکاتباتی با یونسکو انجام شده و توضیحات اولیه ارائه شده است. یونسکو در مقطع فعلی نسبت به این توضیحات قانع شده اما این قانع‌شدن به معنای تأیید نهایی نیست و این نهاد منتظر دریافت نتایج مطالعات راستی‌آزمایی‌شده است ضمن اینکه در صورت رسیدن به توافق، پیش‌بینی کرده‌ایم نمایندگانی از یونسکو در تمام مراحل اجرای طرح حضور میدانی داشته باشند. همچنین اگر نتایج فنی قابل دفاع و منطبق با استانداردهای روز باشد، با عبور مترو موافقت خواهد شد.

کرم‌زاده تأکید می‌کند: تجربه‌های گذشته نشان داده یونسکو در مواجهه با پروژه‌های زیرساختی در حریم آثار ثبت جهانی بسیار سخت‌گیر است و هرگونه مغایرت می‌تواند پیامدهای جدی برای جایگاه جهانی مسجد جامع داشته باشد.

بحران نم‌زدگی، آزمون پاسخگویی و ضرورت نگاه ملی به مسجد جامع اصفهان

پرونده نم‌زدگی مسجد جامع اصفهان، اکنون در نقطه‌ای ایستاده که همزمان دو مسیر را پیش روی مدیریت شهری و میراث فرهنگی قرار می‌دهد: مسیر نخست، برخورد مقطعی و واکنشی با بحران است؛ یعنی رفع ترکیدگی‌ها، ترمیم محدود و بازگشت به وضعیت پیش از حادثه. مسیر دوم اما، نگاه ریشه‌ای به مسئله است؛ یعنی بازنگری در شبکه تأسیسات پیرامونی، اصلاح ترازها، احیای مسیرهای تنفسی بنا و ایجاد یک نظام پایش دائمی که بتواند پیش از وقوع حادثه، نشانه‌های خطر را ثبت کند.

واقعیت این است که آنچه در گذر پشت گنبد نظام‌الملک رخ داد، بیشتر از آنکه یک رخداد ناگهانی باشد، شبیه نتیجه یک انباشت طولانی از فرسودگی و تداخل تأسیسات در محدوده‌ای حساس بود. رطوبتی که سال‌ها به شکل خزنده وجود داشت، با یک شکستگی، فرصت بروز و تشدید پیدا کرد و خود را به صورت آشکار نشان داد.

در این میان، نگرانی‌ها درباره خط ۲ مترو نیز همچنان پابرجاست؛ نه به عنوان علت مستقیم ترکیدگی لوله، بلکه به عنوان یک پروژه بلندمدت که می‌تواند در آینده، اگر بدون استانداردهای جهانی و بدون نظارت مستقل اجرا شود، اثرات تدریجی بر بافت تاریخی بگذارد. به همین دلیل، تصمیم میراث فرهنگی برای فراخوان مشاور مستقل، تأمین اعتبار جداگانه از وزارتخانه و دعوت از کارشناسان یونسکو، اقدامی است که می‌تواند سطح اعتماد عمومی را افزایش دهد.