به گزارش اقتصادنیوز، فشار اقتصادی زمانی از یک مسئله معیشتی فراتر میرود که خانوارها دیگر صرفاً برای کاهش هزینههای اضافی برنامهریزی نمیکنند، بلکه ناچار میشوند بخشهایی از زندگی عادی خود را کنار بگذارند. حذف سفر، کاهش هزینههای درمان و آموزش، کنارگذاشتن کالاهای فرهنگی، خرید اقساطی، قرضگرفتن و رویآوردن به بازار کالاهای دستدوم، تنها بخشی از تغییراتی است که در الگوی زندگی خانوارها دیده میشود.
این وضعیت یک پرسش مهم را پیش میکشد: آیا جامعه ایران همچنان در حال تابآوری در برابر فشارهای اقتصادی است یا از این مرحله عبور کرده و وارد دوره فرسایش شده است؟ پرسشی که پاسخ به آن فقط به بررسی درآمد و هزینه خانوارها محدود نمیشود و باید پیامدهای اجتماعی، روانی و حتی نسلی آن را نیز در نظر گرفت.
اقتصادنیوز: تقی آزاد ارمکی، جامعهشناس، با هشدار نسبت به پیامدهای بیاعتنایی به نسل زد تأکید کرد که محدودیتهای اقتصادی و تعطیلی کسبوکارهای مجازی، این نسل را در شرایط بحرانی قرار داده و بهرسمیتنشناختن آن میتواند زمینهساز اعتراض و نابسامانی اجتماعی شود.
اقتصادنیوز در گفتوگو با حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس، به بررسی فرسایش اقتصادی جامعه، کوچکشدن سفره خانوارها، تغییر الگوی مصرف، پیامدهای بلندمدت بحران معیشتی، احتمال بروز اعتراضات اجتماعی و مسئولیت دولت، شهرداریها، بخش خصوصی و نهادهای خیریه در حمایت از گروههای آسیبپذیر پرداخته است.
مشروح گفتوگوی حسین ایمانی جاجرمی، جامعهشناس، را در ادامه بخوانید.
****
*آقای ایمانی جاجرمی! در سالهای گذشته درباره فقیرترشدن طبقه متوسط و کاهش توان اقتصادی خانوارها صحبتهای زیادی مطرح شده است. اما به نظر میرسد شرایط امروز از مرحله تابآوری نیز فراتر رفته است. خانوارها علاوه بر حذف هزینههای غیرضروری، به قرضگرفتن روی آوردهاند، خریدهایشان را اقساطی انجام میدهند و حتی در تأمین برخی نیازهای معمول زندگی با مشکل مواجهاند. آیا میتوان گفت جامعه ایران از مرحله تابآوری عبور کرده و وارد دوره فرسایش شده است؟ نشانههای این تغییر وضعیت را در کجا میتوان مشاهده کرد؟
برای اینکه بتوانیم درباره این موضوع اظهارنظر دقیق و مستند داشته باشیم، به مطالعات و پیمایش های جدی نیاز داریم. نمیدانم مراکز تحقیقاتی و مؤسساتی که منابع مالی در اختیار دارند، چنین مطالعاتی را انجام دادهاند یا خیر؟ ما منابع مالی لازم برای انجام چنین پژوهشی را نداریم؛ وگرنه حتماً این کار را انجام میدادیم. در این زمینه باید پیمایش شود و حتی مطالعات کیفی انجام گیرد تا مشخص شود دقیقاً چه اتفاقی در حال رخدادن است. در حال حاضر، بیشتر میتوانیم بر اساس تخمینهای کارشناسی درباره این وضعیت صحبت کنیم.
با این حال، اصل مسئله روشن است. وقتی رشد اقتصادی ندارید و در مقابل با تورم بسیار شدیدی هم مواجه هستید، طبیعی است که وضعیت زندگی مردم تغییر کند. بنابراین، میتوان گفت جامعه از مرحله تابآوری عبور کرده و وارد یک وضعیت فرسایشی شده است. البته مفهوم فرسایش نیز باید بهدرستی فهمیده شود. وقتی از فرسایش صحبت میکنیم، منظور این است که افراد بهتدریج توان و ظرفیت خود را برای ادامه زندگی با کیفیت قبلی از دست میدهند. این فرایند در سه حوزه می تواند اتفاق بیفتد. یک، فرسایش اقتصادی که طی آن کاهش مستمر قدرت خرید، پسانداز و دارایی صورت می گرد و امکان تأمین نیازهای ضروری و غیراساسی محدود می شود. دو، فرسایش اجتماعی که شامل تضعیف روابط حمایتی، اعتماد، مشارکت اجتماعی و توان خانوادهها برای مراقبت از اعضای خود می شود و سه، فرسایش بیننسلی است که شاهد کاهش سرمایهگذاری خانواده در سلامت، تغذیه، آموزش و فرصتهای آینده فرزندان هستیم.
وقتی سفره خانوارها کوچکتر میشود، خانوادهها ناچارند بودجه خود را محدود کنند و نخستین چیزی که از زندگی آنها حذف میشود، رفاه است. به نظر من، امکان برخورداری از سطوح مختلف رفاه بهتدریج برای بخش بزرگی از خانوارها محدود میشود. رفاه پیشتر در قالب هزینههای بهداشتی و پزشکی، خرید کالاهای فرهنگی، سفر، بهبود وضعیت مسکن، تعویض خانه و هزینهکردن برای فرزندان و آموزش آنها تعریف میشد. اکنون خانوادهها بهتدریج همین هزینهها را حذف میکنند و احتمالاً در نهایت تنها تلاششان این خواهد بود که بتوانند غذای کافی بر سر سفره داشته باشند. توجه به این نکته هم مهم است که تابآوری ممکن است با مصرفکردن تدریجی ذخایر اقتصادی و اجتماعی خانواده همراه باشد و با ته کشیدن این ذخایر پایان یابد.
نشانههای این وضعیت را حتی در بازار کالاهای دستدوم نیز میتوان مشاهده کرد. کسبوکارهایی که لباس و کفش را تعمیر میکنند، دوباره رونق میگیرند و فعالیت کسانی که لباسها و کفشها را وصله و پینه میکنند، بیشتر میشود. افزایش حجم فعالیت این کسبوکارها را میتوان بهوضوح مشاهده کرد. این اتفاق میتواند نشانهای از کاهش توان مصرفی و افت سطح رفاه خانوارها باشد؛ در حالی که رفاه برای توسعه اهمیت بسیار زیادی دارد.
برخی تغییرات در الگوی مصرف و سبک زندگی روزمره نیز میتوانند نشانههای قابل مشاهده این وضعیت باشند. لباسها دیگر مانند گذشته نو نیستند و کفشها نیز وضعیت مشابهی دارند. از طرف دیگر، حال عمومی جامعه مساعد نیست. مشخص است که مردم بهشدت تحت فشار قرار دارند و نگران هستند که در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد و چگونه باید از پس هزینههایی برآیند که هر روز افزایش پیدا میکنند.
این نگرانی و استرس بهویژه در میان پدر و مادرهایی که فرزندان خردسال یا جوان دارند، میتواند چند برابر باشد. این خانوادهها علاوه بر تأمین هزینههای جاری زندگی، نگران آینده فرزندان خود نیز هستند و باید برای نیازهای مختلف آنها هزینه کنند. یا خانواده هایی که اعضای شان بیمار هستید یا سالمندانی که نیازمند مراقبت های ویژه هستند. این دسته خانوارها تحت فشار بیشتر قرار دارند.
فرسایش اقتصادی چگونه به اخلاق و روابط اجتماعی سرایت میکند؟
*اگر این وضعیت یک یا دو سال دیگر ادامه پیدا کند و حتی به یک دوره سه تا پنجساله برسد، چه پیامدهایی برای جامعه خواهد داشت؟ آیا آثار فشار اقتصادی از سطح معیشت فراتر میرود و حوزههایی مانند کیفیت زندگی، روابط اجتماعی و اخلاق عمومی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد؟
اگر بخواهیم این موضوع را بهصورت کارشناسی بررسی کنیم، معمولاً آن را در قالب شاخصهایی مانند کیفیت زندگی یا رضایت از زندگی میسنجند. وقتی چنین شرایطی ادامه پیدا میکند، این شاخصها نیز بهشدت تحت تأثیر قرار میگیرند و کاهش پیدا میکنند.
شرایط اقتصادی میتواند بر امکان پایبندی افراد به تعهدات و بازتولید اعتماد اجتماعی اثر بگذارد. وقتی شرایط اقتصادی دشوار میشود، احتمالاً بدقولیها بیشتر خواهد شد. برای مثال، تعداد چکهای برگشتی افزایش پیدا میکند، معاملات به هم میخورند و افراد نمیتوانند به قولها و تعهداتی که دادهاند عمل کنند و از نظر کسانی که روی قول آن ها حساب کرده اند بدقول محسوب می شوند در حالی که شرایط کلان جامعه سبب این وضعیت شده است. از این رو این مساله ناامنی اقتصادی می تواند سبب فرسایش اعتماد و اعتبار روابط اجتماعی شود و توان جامعه برای تولید و حفظ سرمایه اجتماعی و شبکه های اجتماعی ناشی از آن را بکاهد.
برای درک بهتر این وضعیت میتوان به تجربه کشورهای دیگر اشاره کرد. اتفاقات مشابهی در این کشور ها رخ داده است. مردم در دورهای که وضعیت مالی مناسبی داشتند، توانسته بودند کیفیت زندگی خود را افزایش دهند و ساختوسازهای زیادی نیز در کشور انجام شده بود.
من به یاد دارم در سال ۲۰۱۷ برای شرکت در یک کنفرانس به کشور اروپایی رفتم. آن زمان دقیقاً اوج بحران اقتصادی آنجا بود. صحنه جالبی که مشاهده کردم، تعداد زیادی قایق تفریحی بود که در اسکله رها شده بودند. صاحبان این قایقها در دورهای که پول داشتند، آنها را خریده بودند، اما دیگر حتی توانایی پرداخت هزینه بنزین و استفاده از قایقهای خود را نداشتند. باید توجه داشت که بحران اقتصادی نه تنها باعث میشود مردم کمتر خرید کنند؛ بلکه حتی ممکن است توان نگهداری و استفاده از داراییهایی را که در دوره رونق به دست آوردهاند از آنها بگیرد. به این ترتیب، فرسایش اقتصادی بهتدریج به فرسایش داراییهای انباشتهشده خانوارها نیز تبدیل میشود.
اگر دقت میکردید، متوجه میشدید تعداد زیادی از مردم حتی برای استفاده از اتوبوس و مترو بلیت نمیخریدند. وضعیت لباسهای مردم نیز نشان میداد که تحت فشار اقتصادی قرار دارند. من با تعدادی از آنها صحبت کردم و آنها نیز مشاهدات و برداشتهای من را تأیید میکردند. البته این ها مشاهدات شخصی هستند و قابلیت تعمیم ندارند.
به همین دلیل، شباهت زیادی میان وضعیت امروز ما و شرایط کشورهایی میبینم که زیر فشار اقتصادی قرار گرفتهاند. میتوانیم از تجربه این کشورها الگو بگیریم و بررسی کنیم که آنها چگونه از چنین شرایطی عبور کردهاند.
بخشی مهمی از مسائل جامعه اکنون مساله اقتصادی است. این بحران اقتصادی است که میتواند بحرانهای اجتماعی و حتی سیاسی را نیز دامن بزند. ما سال گذشته شاهد اتفاقاتی بودیم و نمیتوان نسبت به این مسائل بیتفاوت بود. دولت و حاکمیت، با هر عنوانی که برای آن در نظر بگیریم، باید حتماً برای وضعیت مردم فکری کنند.
آیا فشار اقتصادی به اعتراضات اجتماعی منجر میشود؟
*با توجه به تداوم فشارهای اقتصادی و کاهش توان معیشتی خانوارها، آیا باید انتظار بروز اعتراضات اقتصادی و اجتماعی در اوضاع را داشته باشیم؟
پیشبینی این موضوع چندان ساده نیست. ما تجربه یک جنگ طولانی را پشت سر گذاشتهایم و این مسئله باعث شده است بسیاری از مشکلات یا دستکم بخشی از آنها موقتاً به فراموشی سپرده شوند یا در اولویت نخست مردم قرار نگیرند. ممکن است مردم در چنین شرایطی برخی مشکلات را تحمل کنند.
از یک طرف، میتوان بر اساس عامل جنگ گفت که میزان تحمل مردم نسبت به سال گذشته بیشتر خواهد شد. از طرف دیگر، فشارهای اقتصادی و معیشتی همچنان وجود دارند و ممکن است در نهایت به بروز اعتراضات منجر شوند.
برای مثال، بازنشستگان، افرادی که شغل خود را از دست دادهاند و کسانی که بیکار شدهاند، اگر مورد رسیدگی قرار نگیرند، طبیعتاً با مشکلات جدی مواجه خواهند شد.
ببینید، کشور همچنان با تهدید حمله خارجی مواجه است و این تهدید هنوز برطرف نشده است. من فکر میکنم بخش زیادی از مردم ترجیح میدهند فعلاً به مقاومت در برابر تهدیدهای خارجی و شرایطی که کشور با آن مواجه است، فکر کنند. بنابراین، ممکن است وضعیت اقتصادی با وجود اینکه بسیار آزاردهنده است، در حال حاضر عامل اصلی برای حضور مردم در خیابان و اعتراضات اقتصادی و معیشتی نباشد.
با این حال، اساساً این موضوع چندان قابل پیشبینی نیست. واقعیت این است که بخش زیادی از جامعه تحت فشار قرار دارند. بهویژه طبقه مزدبگیر، افرادی که به دلیل جنگ شغل خود را از دست دادهاند، بیکاران، مستمریبگیران و بازنشستگان، همگی با فشار اقتصادی مواجه هستند و این مسئله قابل انکار نیست. بنابراین، نباید میان نارضایتی اقتصادی و وقوع اعتراض اجتماعی رابطهای مکانیکی برقرار کرد. آنچه اهمیت دارد، نحوه تبدیل فشارهای اقتصادی به احساس محرومیت، بیعدالتی و در نهایت امکان کنش جمعی است. این فرایند به عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی و سیاسی متعددی بستگی دارد.
از دست رفتن پسانداز و دارایی خانوارها؛ چه کسی باید وضعیت آسیبدیدگان را بررسی کند؟
*علاوه بر گروههایی که به آنها اشاره کردید، بخشی از مردم نیز در شرایط اخیر پسانداز، داراییها و توان اقتصادی خود را از دست دادهاند. این گروهها با چه پیامدهایی مواجه خواهند شد و برای شناسایی وضعیت آنها چه اقداماتی باید انجام شود؟
همانطور که عرض کردم، اگر بخواهیم درباره این موضوع اظهارنظر دقیق و کارشناسی داشته باشیم، واقعاً باید مطالعاتی انجام شود. شاید وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در حال انجام چنین مطالعاتی باشد، اما تا جایی که ما اطلاع داریم، از نتایج چنین اقداماتی خبر نداریم.
به نظر من، این وزارتخانه موظف است بهصورت مرتب گزارشهای میدانی تهیه کند؛ گزارشهایی که صرفاً مبتنی بر اعداد و ارقام نباشند. باید وضعیت واقعی زندگی مردم و شرایط گروههای مختلف اجتماعی بررسی شود.
البته از نظر من، بخش مهمی از این مسئولیت بر عهده شهرداریها و شوراهاست؛ زیرا آنها اطلاعات محلی دارند، با محلات آشنا هستند و به وضعیت گروههای مختلف مردم دسترسی دارند.
شرایط فعلی تا حدی شبیه دوران کروناست. در آن زمان نیز یکی از بحثهای جدی این بود که دستگاههای محلی باید وارد عمل شوند و برای مدیریت شرایط اقدام کنند.
ما در شهرها با یک تقسیمبندی طبقاتی مواجه هستیم. به هر حال، محلات برخوردار، نیمهبرخوردار، کمبرخوردار و محروم داریم. فشار اقتصادی بر ساکنان محلات محروم و کمبرخوردار بیش از سایر گروههاست. بنابراین، باید با سرعت بیشتری برنامههای محلی برای حمایت از این گروهها تعریف شود.
در حال حاضر، بخش زیادی از برنامههای حمایتی ما ماهیت کلان دارند؛ برای مثال، توزیع کالابرگ یا کمکهای یارانهای. اما دقیقاً مشخص نیست که در مناطق مختلف کشور و محلات گوناگون شهر چه اتفاقی در حال رخدادن است و کدام گروهها بیشترین فشار را تحمل میکنند.
برای این گروهها واقعاً باید برنامههای متفاوت و متناسب با شرایطشان تنظیم شود. این موضوع در حوزه اختیارات و مسئولیتهای مدیریت محلی قرار دارد. اکنون باید از ظرفیت مدیریت محلی کشور استفاده کنیم و اجازه دهیم این مجموعهها وارد میدان شوند.
به نظر من، در چنین شرایطی نباید تمرکز مدیریت شهری صرفاً بر طرحهای تبلیغاتی و به اصطلاح رای آور باشد ما اکنون به برنامههای حمایتی و اجتماعی واقعی و متناسب با وضعیت واقعی مردم نیاز داریم.
شهرداریها در بحران اقتصادی نباید از مسئولیت اجتماعی خود عقبنشینی کنند
متأسفانه شهرداریها زمانی که بحث مسائل اجتماعی و موضوعات مشابه مطرح میشود، گاهی خودشان را عقب میکشند و میگویند ما دستگاه مهمی نیستیم یا مسئولیت ما بیشتر در حوزههایی مانند جمعآوری زباله و خدمات مشابه است.
اما واقعیت این است که شهرداری نهادی است که در همه جای دنیا وظایف اجتماعی بسیار سنگینی بر عهده دارد؛ بهخصوص در چنین شرایطی.
اکنون وضعیت ما عادی نیست، بلکه در شرایط بحرانی قرار داریم. در چنین وضعیتی، شهرداریها باید بلافاصله وارد عمل شوند، طرح داشته باشند و برنامههای رفاه اجتماعی را دنبال کنند.
بهویژه باید به وضعیت کودکان توجه شود. کودکان از قربانیان اصلی شرایط نامناسب اقتصادی هستند. در چنین شرایطی، از آموزش آنها کاسته میشود، بهداشت و سلامتشان تحت تأثیر قرار میگیرد و رفاهشان کاهش پیدا میکند.
در نهایت ممکن است با نسلی مواجه شویم که بهجای برخورداری از آموزش مناسب و تغذیه کافی، از همه این امکانات محروم شده باشد. پیامد چنین وضعیتی روشن است؛ ما در آینده با تعداد زیادی از افرادی مواجه خواهیم شد که مشکلات و محرومیتهای مختلفی را تجربه کردهاند. وضعیتی که می تواند منجر به مسائلی همچون زوال سرمایه سلامتی با کاهش کیفیت تغذیه و سلامت کودکان؛ زوال سرمایه انسانی با افت کیفیت آموزش و کاهش فرصتهای یادگیری؛ و زوال سرمایه اجتماعی با کاهش فرصتهای تحرک اجتماعی و بازتولید نابرابری شود.به نظر من، این مسئولیت فقط بر عهده دولت نیست و بخش خصوصی نیز باید در این زمینه نقش داشته باشد.
ببینید، در حال حاضر بخش عمده فعالیت خیرین به سمت ساختوساز رفته است، در حالی که ما اکنون با مسائل انسانی بسیار مهمی مواجه هستیم. می توانیم خیریه زیرساختی را از خیریه حمایتی تفکیک کنیم. در خیریه زیرساختی بدنبال ساخت مدرسه، بیمارستان، مرکز درمانی و سایر تأسیسات می رویم اما در خیریه حمایتی برای ما تأمین تغذیه، درمان، آموزش، مراقبت و حمایت مستقیم از گروه ها و خانوارهای آسیبپذیر اهمیت پیدا می کند. برای مثال، وضعیت معلمان اهمیت زیادی دارد. ما برنامههای مشخصی برای رسیدگی به معلمان نداریم. همچنین باید مادران نیز توجه کنیم. اینها از جمله حوزههایی هستند که میتوانند در فعالیتهای خیریه مورد توجه قرار بگیرند.
در واقع، باید از تمام ظرفیتهایی که جامعه در اختیار دارد، برای جلوگیری از سقوط افراد استفاده کنیم. ما باید برای افراد یک حداقل حمایت و یک تور ایمنی اجتماعی داشته باشیم تا آنها از این حداقل نیز محروم نشوند و بهطور کامل در گرداب فقر سقوط نکنند.
باید بسیار مراقب باشیم که این شبکه حمایتی حفظ شود و از بین نرود؛ زیرا اگر این سنگر حمایتی بشکند، افراد بیشتری وارد گرداب فقر خواهند شد.
این یک وظیفه همگانی است؛ هم دولت، هم بخش خصوصی، هم نهادهای محلی مانند شهرداریها و هم خیرین و نیکوکاران باید در این زمینه نقش داشته باشند. باید به دنبال برنامه هایی مانند ایجاد نظام پایش اجتماعی-اقتصادی محلات، شناسایی خانوارهای در معرض سقوط اقتصادی بهویژه خانوارهای دارای کودک، سالمند، بیمار، افراد دارای معلولیت، زنان سرپرست خانوار و خانوارهایی که منبع درآمد خود را از دست دادهاند و تشکیل شبکه همکاری های محلی و محله ای رفت. دقت هم داشته باشیم که نباید مسئولیت حمایت اجتماعی را بهطور کامل به شهرداریها منتقل کرد. شهرداریها در شناسایی نیازها، هماهنگی و ارائه خدمات محلی مزیت دارند، اما منابع مالی و نظام تأمین اجتماعی حتما باید از سوی دولت پشتیبانی شوند.
همه این مجموعهها تلاشهایی انجام میدهند، اما فکر میکنم اکنون واقعاً لازم است در بسیاری از این اقدامات بازنگری شود و شیوه فعالیتها متناسب با شرایط جدید تغییر کند.