به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایرنا، در چنین شرایطی، بازگرداندن کودکان به مدرسه، بدون رسیدگی به مشکلات هویتی، درمانی و معیشتی آنها، راهکاری ناقص خواهد بود. تجربه فعالان اجتماعی نشان می‌دهد که برخی کودکان پیش از آنکه فرصت ورود به کلاس درس را پیدا کنند، با موانعی روبه‌رو هستند که حل آنها به مداخله فراتر از نظام آموزشی نیاز دارد.
حسین بابازاده، مدیر مدرسه زندگی خوب، با تشریح تجربه ۱۲ سال فعالیت در حوزه حمایت از کودکان در مناطق کم‌برخوردار، از دلایل نداشتن شناسنامه، وضعیت کودکان کار، مشکلات خانواده‌های حاشیه‌نشین و ضرورت ارائه خدمات هم‌زمان آموزشی، درمانی و معیشتی سخن گفت و تأکید کرد که هدف نهایی باید خروج کودکان از چرخه محرومیت و بازگشت آنها به زندگی عادی باشد.
ازدواج‌های ثبت‌نشده و کودکان گرفتار در بلاتکلیفی هویتی
بابازاده یکی از موانع مهم تحصیل و برخورداری کودکان از خدمات اجتماعی را نداشتن مدارک هویتی دانست و گفت: برخی کودکان به دلیل نداشتن شناسنامه نمی‌توانند در مدارس عادی ثبت‌نام کنند و از حق طبیعی خود برای تحصیل محروم می‌شوند.
وی درباره دلایل شکل‌گیری این وضعیت توضیح داد: بخشی از این مشکلات به ازدواج‌های شرعی ثبت‌نشده بازمی‌گردد؛ خانواده‌هایی که ازدواج آنها در دفاتر رسمی ثبت نشده و در نتیجه، فرزندانشان هنگام دریافت مدارک هویتی با مشکلاتی مواجه می‌شوند.
مدیر مدرسه زندگی خوب افزود: در سال‌های اخیر با اصلاح برخی مقررات، امکان دریافت شناسنامه برای این کودکان، از جمله از طریق مادر، بهبود یافته است، اما استفاده از این ظرفیت قانونی به آگاهی و پیگیری نیاز دارد و همه خانواده‌ها از این امکان اطلاع ندارند.
بابازاده با اشاره به یکی از پرونده‌های پیچیده هویتی که با پیگیری مجموعه به نتیجه رسیده است، گفت: در یک مورد، برای اثبات هویت و تعیین تکلیف وضعیت شناسنامه‌ای یک کودک، پس از پیگیری‌های فراوان حتی مجوز نبش قبر و نمونه‌گیری DNA دریافت شد. این فرایند با وجود هزینه بالای آزمایش ژنتیک، در نهایت موفقیت‌آمیز بود و به صدور شناسنامه برای کودک انجامید.
بابازاده یکی دیگر از دلایل نداشتن شناسنامه را تداوم یک وضعیت فرهنگی و خانوادگی در برخی مناطق عنوان کرد و گفت: در دوره قاجار و هم‌زمان با آغاز صدور شناسنامه در ایران، برخی خانواده‌ها به دلیل تصور اینکه این مدرک ابزاری برای اعمال فشار حکومت است، از دریافت آن خودداری کردند و این وضعیت در بعضی خانواده‌ها به نسل‌های بعدی منتقل شد.
وی ازدواج زنان ایرانی با اتباع خارجی را نیز از دیگر زمینه‌های بروز مشکلات هویتی برای برخی کودکان دانست و افزود: در این موارد، تفاوت قوانین تابعیت کشورها می‌تواند وضعیت فرزندان را پیچیده کند؛ به‌ویژه در کشورهایی که برای اعطای تابعیت، علاوه بر پیوند خونی، محل تولد نیز اهمیت دارد. در نتیجه، ممکن است کودک برای سال‌ها در وضعیت بلاتکلیفی باقی بماند.
کودکان کار؛ از دستفروشی در خیابان تا زباله‌گردی
کار کودکان، به‌ویژه در مشاغل سخت و زیان‌آور، از دیگر مسائلی است که به گفته فعالان اجتماعی، علاوه بر محروم کردن آنها از تحصیل، سلامت و آینده‌شان را نیز تهدید می‌کند.
بابازاده با اشاره به حضور کودکانی که در اتوبان‌ها، خیابان‌ها و حوزه جمع‌آوری زباله فعالیت می‌کنند، گفت: بخشی از کودکانی که در مجموعه ما آموزش می‌بینند، پیش از این در همین محیط‌ها مشغول کار بوده‌اند؛ کودکانی که به دلایل مختلف از جمله مشکلات اقتصادی و هویتی نتوانسته‌اند به مدارس عادی راه پیدا کنند.
وی افزود: اشتغال کودک در محیط‌هایی مانند مراکز جمع‌آوری زباله، او را در معرض آلودگی، سرنگ‌های آلوده و انواع بیماری‌ها قرار می‌دهد. نمی‌توان اجازه داد کودکی به دلیل فقر خانواده در چنین محیط‌هایی کار کند و سلامت خود را به خطر بیندازد.
از سوی دیگر، کنار گذاشتن کودک از محیط کار بدون توجه به وضعیت اقتصادی خانواده نیز نمی‌تواند راه‌حلی پایدار باشد؛ زیرا اگر منبع درآمد جایگزینی برای خانواده فراهم نشود، احتمال بازگشت کودک به همان شرایط وجود دارد. از این رو، حمایت از کودکان کار باید با رسیدگی به نیازهای خانواده‌های آنها همراه باشد.
بابازاده با اشاره به فعالیت‌های میدانی مجموعه برای شناسایی این کودکان اظهار کرد: گروه‌های اجتماعی ما به محل‌هایی مانند بازار گل و نقاطی که کودکان در آن دستفروشی می‌کنند، مراجعه می‌کنند و با برقراری ارتباط و جلب اعتماد آنها و خانواده‌هایشان، زمینه ارائه خدمات حمایتی را فراهم می‌سازند.
وی ادامه داد: گاهی پزشک نیز همراه گروه‌های میدانی حضور دارد و کودکان را به‌صورت اولیه معاینه می‌کند و در صورت نیاز، توصیه‌های درمانی به آنها ارائه می‌شود. همچنین با مشوق‌هایی مانند شکلات، وسایل بازی، اسباب‌بازی و لوازم‌التحریر و حتی تأمین غذای رایگان تلاش می‌کنیم خانواده‌ها را به استفاده از خدمات حمایتی و فرستادن فرزندشان به مدرسه ترغیب کنیم.
فقر، بیماری و محرومیت؛ حلقه‌های به‌هم‌پیوسته آسیب اجتماعی
بازماندگی از تحصیل در بسیاری از موارد، نقطه آغاز محرومیت نیست، بلکه یکی از پیامدهای مشکلاتی است که کودک و خانواده‌اش پیش از آن با آنها روبه‌رو بوده‌اند. بیماری درمان‌نشده، نداشتن مدارک هویتی، فقر معیشتی و اشتغال زودهنگام می‌توانند در کنار یکدیگر فرصت رشد و آموزش را از کودک بگیرند.
بابازاده با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به این مشکلات گفت: نمی‌توان از کودکی که بیمار است، آموزش ندیده یا با مشکلات معیشتی روبه‌رو است، انتظار داشت صرفاً با حضور در کلاس درس به شرایط عادی بازگردد. باید در کنار آموزش، به سلامت، معیشت و وضعیت خانوادگی او نیز توجه کرد.
وی افزود: به همین دلیل، در مرکز پویاشهر منطقه ۱۹ تلاش کرده‌ایم مجموعه‌ای از خدمات آموزشی، درمانی، حمایتی و مددکاری اجتماعی را در کنار یکدیگر ارائه کنیم.
مدیر مدرسه زندگی خوب با اشاره به خدمات درمانی این مرکز اظهار کرد: در این مجموعه کلینیک دندانپزشکی رایگان با تجهیزات ثابت و دستگاه تصویربرداری پیشرفته وجود دارد و خدماتی مانند نوار قلب و اکوکاردیوگرافی نیز به‌صورت رایگان ارائه می‌شود.
بابازاده ادامه داد: کودکانی که به درمان تخصصی یا بستری نیاز دارند، با پیگیری مددکاران اجتماعی به بیمارستان‌هایی مانند روزبه، قلب شهید رجایی، لقمان و سینا معرفی می‌شوند. در این موارد، حمایت‌ها تنها به معرفی بیمارستان محدود نیست و هزینه‌های درمان، دارو، غذا و اسکان خانواده نیز در صورت نیاز پیگیری و تأمین می‌شود.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از این اقدامات گفت: اخیراً کودکی از سیستان و بلوچستان به مدت ۴۸ روز مهمان مجموعه ما بود و خدمات درمانی مورد نیازش پیگیری شد. همچنین کودک دیگری از مناطق حاشیه‌ای که به بیماری مغز و اعصاب مبتلا بود، برای جراحی به یکی از مراکز تخصصی درمانی تهران منتقل شد و حدود ۲۰ روز است که در تهران حضور دارد و احتمالاً برای ادامه درمان به زمان بیشتری نیاز خواهد داشت.
بابازاده با تأکید بر اهمیت سلامت مادران در کنار کودکان افزود: در مداخلات حمایتی، اولویت نخست ما سلامت است و در همین حوزه نیز توجه ویژه‌ای به مادران داریم؛ زیرا بهبود سلامت خانواده در وضعیت زندگی و رشد کودکان تأثیرگذار است.
بیش از ۵۰۰ خانواده در استان تهران زیر پوشش حمایت‌های اجتماعی
مدیر مدرسه زندگی خوب با اشاره به گستره فعالیت‌های حمایتی این مجموعه گفت: در استان تهران بیش از ۵۰۰ خانواده به شکل‌های مختلف از خدمات ما بهره‌مند هستند و متناسب با شرایط هر خانواده، مداخلات مورد نیاز انجام می‌شود.
وی افزود: ارائه بسته‌های معیشتی، کمک برای تهیه لوازم‌التحریر، خدمات درمانی و پیگیری مشکلات اجتماعی و هویتی از جمله حمایت‌هایی است که به این خانواده‌ها ارائه می‌شود.
بابازاده با اشاره به شناسایی خانواده‌های ایرانی ساکن مناطق کم‌برخوردار اظهار کرد: در بررسی‌های انجام‌شده، ۴۵ خانواده ایرانی در خاوران شناسایی شده‌اند که اطلاعات آنها به مرکز مربوط در شهرداری تهران گزارش شده است.
وی درباره نقش نیروهای داوطلب در ارائه خدمات نیز گفت: بخش زیادی از مربیان و فعالان اجتماعی این مجموعه داوطلب هستند و برخی با وجود دریافت دستمزدهای بسیار محدود، به دلیل علاقه به کودکان و احساس مسئولیت اجتماعی در این فعالیت‌ها حضور دارند.
چرا برخی کودکان اتباع به مدارس عادی دسترسی ندارند؟
بابازاده با اشاره به حضور کودکان اتباع در میان دانش‌آموزان این مجموعه گفت: بخشی از کودکان به دلیل نداشتن مدارک لازم یا وضعیت اقامتی خانواده‌هایشان نمی‌توانند در مدارس عادی ثبت‌نام کنند و این مرکز تلاش می‌کند امکان برخورداری آنها از آموزش را فراهم کند.
وی با تأکید بر اینکه محرومیت کودکان از آموزش نباید به دلیل شرایط خانوادگی و هویتی آنها ادامه یابد، اظهار کرد: کودک در هر شرایطی به آموزش و حمایت نیاز دارد و نباید مشکلاتی که در اختیار او نیست، مانع رشد و تحصیلش شود.
در این میان، مسئله مهاجرت و وضعیت کودکان خانواده‌های مهاجر نیز نیازمند توجه انسانی و اجتماعی است.
بابازاده با اشاره به تجربه‌های خود از وضعیت مهاجران در کشورهای دیگر، بر ضرورت ارائه خدمات اولیه به افراد نیازمند حمایت تأکید کرد و معتقد است دسترسی به غذا، دارو و خدمات درمانی نباید صرفاً به دلیل وضعیت اقامتی افراد نادیده گرفته شود.
مدرسه حمایتی نباید به مقصد نهایی کودکان تبدیل شود
یکی از نکات قابل توجه در تجربه مدرسه زندگی خوب، تأکید بر این است که موفقیت یک مرکز حمایتی نباید با تعداد دانش‌آموزان ثابت آن سنجیده شود، بلکه باید میزان توانایی آن در بازگرداندن کودکان به ساختار رسمی آموزش مورد توجه قرار گیرد.
بابازاده در این باره گفت: ما اساساً علاقه‌ای به مدرسه‌داری به معنای ماندگار شدن کودکان در مدارس خیریه نداریم و معتقدیم اینکه دانش‌آموزان سال‌ها در چنین مراکزی باقی بمانند، دستاورد محسوب نمی‌شود.
وی افزود: سالانه بین ۵۰ تا ۷۰ دانش‌آموز را برای ادامه تحصیل به مدارس عادی معرفی می‌کنیم؛ البته منظور این نیست که حمایت از آنها را قطع کنیم، بلکه تلاش می‌کنیم موانعی مانند نداشتن شناسنامه و مشکلات حقوقی و خانوادگی برطرف شود تا بتوانند در مدارس رسمی ادامه تحصیل دهند.
مدیر مدرسه زندگی خوب توضیح داد: ممکن است مربیان ما از دانش و تجربه برخوردار باشند، اما معلم رسمی آموزش و پرورش نیستند. حق کودک این است که در مدرسه عادی و در کنار معلمان رسمی تحصیل کند و از امکانات نظام آموزشی بهره‌مند شود.
پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی از دوران کودکی آغاز می‌شود
بابازاده با بیان اینکه حمایت از کودکان محروم تنها اقدامی خیرخواهانه نیست، بلکه نوعی سرمایه‌گذاری برای آینده جامعه به شمار می‌رود، گفت: هدف ما این است که این کودکان در آینده به شهروندانی آگاه، توانمند و قانون‌مدار تبدیل شوند.
وی افزود: وقتی کودک از آموزش محروم می‌ماند و در معرض فقر، بیماری و رفتارهای پرخطر قرار می‌گیرد، ممکن است در آینده نیز با آسیب‌های بیشتری روبه‌رو شود. تلاش ما این است که این کودکان به‌گونه‌ای آموزش ببینند و توانمند شوند که اگر در معرض پیشنهادهای مجرمانه یا رفتارهای پرخطر قرار گرفتند، وارد آن چرخه نشوند.
از این منظر، حمایت از کودکان محروم صرفاً به معنای کمک به یک خانواده یا تأمین نیازهای روزمره یک کودک نیست؛ بلکه اقدامی پیشگیرانه برای کاهش زمینه‌های شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی در آینده است.
از کوره‌های آجرپزی تا محله‌های حاشیه‌ای تهران
مدیر مدرسه زندگی خوب درباره سابقه فعالیت این مجموعه گفت: فعالیت ما از سال ۱۳۹۴ آغاز شده و در شهرهای مختلفی از جمله کرج، هشتگرد، تهران، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان، آموزش سواد به کودکان بازمانده از تحصیل را در کنار سایر فعالیت‌های حمایتی دنبال کرده‌ایم.
بابازاده افزود: در تهران نیز در محله‌هایی مانند دره فرحزاد، دروازه غار، کوره‌های آجرپزی و خاوران فعالیت داشته‌ایم و از سال ۱۴۰۱ با همکاری شهرداری منطقه ۱۹، مرکز پویاشهر و مدرسه سوادآموزی زندگی خوب در این منطقه راه‌اندازی شده است.
وی با اشاره به همکاری مجموعه‌های مردمی و شهرداری در اجرای این طرح گفت: ساختمان مرکز با تدبیر شهرداری فراهم شده و حمایت‌هایی نیز برای اجرای فعالیت‌ها صورت می‌گیرد تا کودکان بازمانده از تحصیل بتوانند از خدمات آموزشی و حمایتی بهره‌مند شوند.
بابازاده در پایان تأکید کرد: برای حل مشکلات کودکان محروم، نمی‌توان تنها به آموزش یا توزیع بسته‌های معیشتی بسنده کرد. کودکی که گرسنه، بیمار یا فاقد هویت قانونی است، به حمایت همه‌جانبه نیاز دارد. باید شرایطی فراهم شود که این کودکان از چرخه فقر و آسیب خارج شوند و بتوانند با برخورداری از آموزش، سلامت و فرصت‌های برابر، آینده متفاوتی برای خود و جامعه رقم بزنند.