جان آب در خطر است؛ خانهتکانی اسفند در سایه بحران بیآبی
اقتصاد ایران: ایسنا/خراسان رضوی در روزهایی که صدای شستوشو از خانهها بلند است و بوی پاکی در هوای اسفند پیچیده، خاک تشنه خراسان رضوی بیش از هر زمان دیگری فریاد بیآبی سر میدهد.
ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان
سنت دیرینه خانهتکانی، این نماد طراوت پیش از نوروز، امسال چهرهای دیگر به خود گرفته است؛ چهرهای نگران کننده و پرهزینه برای زمین. زمانی که میلیونها لیتر آب در چند روز مصرف میشود، سفرههای زیرزمینی در سکوت فرو میروند و ناتوان از جبران، رمق خود را از دست میدهند.
در حالی که مردم به امید سالی تازه حیاطها، فرشها و دیوارها را میشویند، مخازن شهری در بسیاری از نقاط خراسان رضوی از نفس افتادهاند. نمودارهای مصرف آب نشان میدهد در روزهای پایانی اسفند، میزان برداشت از شبکه تا دو برابر روزهای عادی افزایش پیدا میکند؛ یعنی پمپاژ بیشتر از ظرفیت، فشار کمتر در شیرهای خانگی و تهی شدن بیرحمانه منابعی که سالها طول میکشد تا دوباره پر شوند.
یک پژوهشگر آب در خراسان رضوی گفت: بحران آب در خراسان رضوی دیگر فقط یک هشدار مدیریتی نیست، بلکه نشانهای از تغییر عمیق در رفتار اجتماعی ماست.
زمین زیر پایمان پژمردهتر از آن است که توان تحمل اسرافهای روزمره را داشته باشد. هر بار که شیر آب برای چند دقیقه بیهوده باز میماند، چندین لیتر از ذخیرهای کاسته میشود که به سختی از عمق صدها متر استخراج میگردد. هر ظرفی که با جریان آزاد آب شسته میشود، در واقع بخشی از امید آینده فرزندان این خاک را میشوید و از بین میبرد.
محمد کاظمی در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: سفرههای زیرزمینی در تمامی شهرها و دشتهای خراسان رضوی، اکنون در وضعیت قرمز قرار دارند. سالها کاهش بارندگی، برداشت بیرویه چاهها و الگوی نادرست مصرف، سبب شده سطح آب در برخی نقاط تا چند متر افت کند. این یعنی زمین دیگر زنده نیست؛ نفسش به شماره افتاده و هر قطرهای که از دست میرود شاید تا دهها سال به آن بازنگردد.
وی با اشاره به نزدیک شدن به روزهای پایانی سال و فرا رسیدن نوروز، خاطرنشان کرد: اگر بوی تمیزی خانهها با بوی خشکی خاک آمیخته شود، جشن تازگی معنای خود را از دست میدهد. خانهتکانی بدون آگاهی، دیگر پاکی نیست، بلکه نشانهای از بیتوجهی به بزرگترین منبع حیات است. اسفند، باید ماه بیداری از خواب غفلت مصرف باشد، نه ماه مسابقه در شستوشو.
امسال، اگر قرار است خانه را نو کنیم، بهتر است نگاهمان به آب را نیز نو کنیم؛ شاید وقت آن رسیده سنتها را با احترام به طبیعت پیوند دهیم. زمین از ما نجابت خواسته است، نه بیرحمی در مصرف آب. افراط در نظافت، تمیزی نمیآورد؛ تشنگی میآورد و وقتی سفرههای زیرزمینی خشک شوند، هیچ فرش تمیزی نمیتواند غبار عطش را از هوای شهر بزداید.
این پژوهشگر آب با بیان اینکه آمارهای شرکت آب و فاضلاب استان نشان میدهد که در اسفندماه، مصرف آب در شهرهای خراسان رضوی حدود ۳۰ تا ۴۵ درصد نسبت به ماههای سرد سال افزایش پیدا میکند، اظهار کرد: این جهش ناگهانی مصرف عمدتاً ناشی از شستوشوهای گسترده خانگی، قالیشوییهای غیرمجاز، شستوشوی خودروها در حیاط منازل و باز بودن شیر آب در هنگام نظافت است.
خانهتکانی یا هدر رفت سرمایه ملی؟
خراسان رضوی طی دو دهه گذشته با کاهش بسیار شدیدی در سطح آبهای زیرزمینی مواجه بوده است. مطالعات سازمان زمینشناسی نشان میدهد که بیش از ۸۰ درصد دشتهای استان ممنوعه یا بحرانی اعلام شدهاند. در این شرایط، هر لیتر آب اضافهای که در خانهها مصرف شود، به واقع ضربهای جبرانناپذیر بر پیکر خشکیده زمین خواهد بود.
مدیر آب و فاضلاب شهرستان بردسکن، با بیان اینکه منطقه در وضعیت قرمز آبی قرار دارد و ادامه روند مصرف فعلی میتواند این شهرستان و نقاط همجوار را با بحران جدیتر و کاهش کیفیت آب مواجه سازد، گفت: در روزهای پایانی سال، میزان برداشت از شبکه آب شهری بیش از دو برابر ظرفیت پمپاژ در برخی مناطق بردسکن است. این حجم مصرف نه تنها تراز آب مخازن را کاهش میدهد بلکه فشار شبکه را در ساعات اوج مصرف به شدت افت میدهد.
محمدصادقی در گفت و گو با ایسنا افزود: هر لیتر آب مصرفی در خراسان رضوی، هزینه تولید و انتقال بالایی دارد؛ زیرا بخش عمده آب این استان از چاههای عمیق با عمق بیش از ۲۵۰ متر استخراج میشود. این چاهها با کاهش شدید تراز سفرههای زیرزمینی، دیگر پاسخگوی نیاز مصرف فصلی نیستند.
بردسکن، یکی از شهرستانهای مرکزی خراسان رضوی، نمونه بارز این وضعیت است. بردسکن در حال حاضر در محدوده قرمز منابع آبی قرار دارد. کاهش بارندگی، بهرهبرداری بیرویه از چاههای کشاورزی و افزایش مصرف خانگی موجب شده که سطح سفره زیرزمینی منطقه در سال افت بسیار زیادی داشته باشد.
مدیر آب و فاضلاب شهرستان بردسکن، تأکید کرد: اگر روند فعلی ادامه یابد، برخی چاههای تأمین آب شرب ممکن است در تابستان آینده از مدار خارج شوند و تأمین آب پایدار برای شهروندان با چالش جدی روبهرو شود.
وی گفت: در نگاه عمومی، باز بودن شیر آب هنگام شستوشو یا استفاده از شیلنگ برای پاک کردن حیاط و فرش، عملی طبیعی در روزهای خانهتکانی است؛ اما بر اساس محاسبات کارشناسان محیطزیست، هر خانوار در یک نوبت خانهتکانی ممکن است تا ۸۰۰ لیتر آب بیش از نیاز واقعی مصرف کند. برای درک این رقم میتوان گفت این حجم برابر با کل ذخیره یک مخزن آب شهری متوسط در استان است.
بر اساس آمار هواشناسی، میانگین بارندگی در خراسان رضوی طی سال آبی جاری پایینتر از نرمال بلندمدت بوده است. این کاهش جدی بارش، همراه با افزایش دمای متوسط و تبخیر زیاد، سبب شده منابع تغذیه زیرزمینی فرصت احیا نیابند.
صادقی با اشاره به اینکه در برخی مناطق پیرامونی بردسکن، چاههای کشاورزی قدیمی کاملاً خشک شدهاند، خاطرنشان کرد: این اتفاق پیامد مستقیم افت سطح سفرهها و تخلیه بیرویه آب است.
مدیر آب و فاضلاب بردسکن افزود: تاکنون مجبور شدیم تعدادی از چاههای عمیق را بازسازی یا جابجا و همچنین کف شکنی کنیم تا آبرسانی پایدار برقرار بماند، اما روند افت سطح آب نشان میدهد اگر مردم همراهی نکنند، هزینهها دیگر پاسخگو نخواهد بود.
وی گفت: در افق تابستان ۱۴۰۵، اگر وضعیت فعلی مصرف و بارندگی ادامه یابد، احتمال بدتر شدن وضعیت در محدوده شهرستان بردسکن وجود دارد. این هشدار نه از سر اغراق، بلکه بر مبنای دادههای دقیق تراز مخازن و میزان افت دبی چاههاست.
بحران بیآبی، زنگ خطری برای آینده است
در حالی که روزهای پایانی سال با شتاب نزدیک میشود و خانهها در تب و تاب نظافت و آمادهسازی برای نوروز فرو رفتهاند، جریان بیوقفه آب در کوچهها و حیاطها تصویری نگران کننده از واقعیت پنهان زیر زمین به نمایش میگذارد؛ واقعیتی که با خشکی و افت مداوم سطح آبهای زیرزمینی گره خورده است. در خراسان رضوی، استانی که بخش بزرگی از دشتهای آن در وضعیت بحرانی یا ممنوعه قرار دارد، فعالان محیطزیست نسبت به افزایش مصرف آب در روزهای منتهی به نوروز هشدار میدهند و آن را تهدیدی مستقیم برای تأمین آب در ماههای گرم سال آینده میدانند.
یک فعال محیطزیست در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: هرساله در اسفندماه، میزان مصرف آب شهری در حالی افزایش چشمگیری پیدا میکند، که منابع تأمین کننده آب هیچ تغییری نمیکند.
فهیمه رئیسزاده، گفت: خانهتکانی و نظافت پیش از نوروز بخشی از سنت ایرانی است، اما اگر بدون درک حساسیت وضعیت آبی انجام شود، میتواند به بحران دامن بزند. امروز دیگر مسئله فقط شستن فرش یا دیوار نیست، مسئله بقای منابع حیاتی است.
رئیسزاده افزود: بخش زیادی از آب مصرفی در این ایام به دلیل رفتارهای نادرست خانگی از بین میرود. استفاده از شیلنگهای باز برای شستوشوی فضاهای باز، رها کردن جریان آب هنگام شستوشوی ظروف یا پرداختن به کار دیگر و بیتوجهی به زمان مصرف، از مصادیق این رفتارهاست.
وی خاطرنشان کرد: هر دقیقه باز ماندن شیلنگ ممکن است تا ۲۰ لیتر آب هدر دهد، در حالی که با استفاده از یک سطل آب یا کارواشهای مجهز به بازیافت، میتوان همین کار را با یکدهم مصرف انجام داد.
این فعال محیطزیست با تأکید بر اینکه کنترل مصرف آب در روزهای پرمصرف پایان سال کاملاً امکانپذیر است، اظهار کرد: ما نیاز به تغییر در ذهنیت داریم، نه فقط در رفتار. تا زمانی که مردم آب را منبعی بیپایان ببینند، هیچ برنامهای برای نجات آن موفق نخواهد شد. باید از فرهنگ مصرف به فرهنگ حفظ آب برسیم.
وی همچنین به نقش نهادهای فرهنگی و آموزشی در مدیریت بحران اشاره کرد و گفت: رسانهها، مدارس و سازمانهای محلی میتوانند با آموزش و تکرار پیامهای درست، در تغییر الگوی مصرف تأثیرگذار باشند.
رئیسزاده از جمله طرحهایی که در برخی شهرستانهای استان آغاز شده، به پروژه سفیران آب اشاره کرد و افزود: سفیران آب برنامهای است که با هدف آموزش کودکان طراحی شده تا آنها پیامآوران صرفهجویی در خانوادههای خود باشند.
وی هشدار داد: ادامه روند فعلی مصرف میتواند در تابستان پیشرو استان را با جیرهبندی گسترده مواجه کند. کاهش نزولات جوی و برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، موجب شده جبران هر لیتر آب از دست رفته به دهها سال زمان نیاز داشته باشد.
این فعال محیطزیست بیان کرد: جان آب در خطر است. اگر امروز مصرف خود را مدیریت نکنیم، فردا چیزی برای جبران نخواهیم داشت. حفظ آب تنها یک توصیه زیستمحیطی نیست، بلکه تضمینکننده سلامت و امنیت نسل آینده است.
بحران آب در خراسان رضوی دیگر یک مسئله صرفاً مدیریتی نیست، بلکه یک چالش اجتماعی و فرهنگی است. تغییر الگوی مصرف آب در ایام خانهتکانی، از نشانههای مهم بلوغ اجتماعی و احترام به منابع طبیعی به شمار میرود. وقتی هر خانواده احساس کند باز بودن بیدلیل شیر آب به معنای کاهش سطح چاههای منطقه است، دیگر اسراف معنایی نخواهد داشت.
بحران امسال هشدار بزرگی برای همه است؛ سفرههای زیرزمینی استان در لبه نابودیاند و هرچقدر زودتر فرهنگ صرفهجویی جدی گرفته شود، امید بیشتری برای حفظ جان آب و حیات مردم این سرزمین باقی خواهد ماند.
انتهای پیام