بازار PSP ایران؛ از میلیاردها رسید کاغذی تا اقتصاد هزاران همتی پرداخت
اقتصاد ایران: صنعت پرداخت ایران با میلیاردها تراکنش و هزاران همت گردش مالی، در حالی با هزینههای زیرساخت و نوآوری روبهروست که حذف رسیدهای کاغذی میتواند بخشی از این مسیر تحول باشد.
ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان
به گزارش خبرنگار مهر، بر اساس بررسی اطلاعات منتشرشده توسط شاپرک، در سال ۱۴۰۴ حدود ۹۱ درصد از تراکنشهای پردازششده در شبکه پرداخت از طریق کارتخوانها انجام شده است؛ یعنی نزدیک به ۴۸ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تراکنش که در مدل سنتی پرداخت، همراه با چاپ رسید بوده است.
با فرض اینکه نیمی از این تراکنشها یک رسید و نیمی دیگر دو رسید داشته باشند، تعداد رسیدهای چاپشده در یک سال به بیش از ۷۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون برگ میرسد. اگر طول هر رسید چهار سانتیمتر در نظر گرفته شود، کاغذ مصرفشده در این فرآیند حدود ۲.۹ میلیون کیلومتر خواهد بود؛ مسافتی بیش از ۷۲ برابر محیط کره زمین.
همچنین با فرض وزن متوسط ۱۲۰ میلیگرم برای هر رسید، مجموع وزن این رسیدها به حدود ۸۷۰۰ تن میرسد. این ارقام البته برآوردی هستند و به فرضهای مربوط به تعداد و وزن رسیدها وابستهاند، اما در هر صورت ابعاد قابل توجه استفاده از کاغذ در شبکه پرداخت را نشان میدهند.
موضوع رسید کاغذی تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ هزینه تأمین رول، چاپ، نگهداری و پشتیبانی تجهیزات نیز بخشی از هزینههای عملیاتی شبکه پرداخت را تشکیل میدهد. از همین رو، حرکت به سمت رسیدهای دیجیتال را میتوان در چارچوب بزرگتر تحول خدمات پرداخت و کاهش هزینههای عملیاتی بررسی کرد.
PSP چیست و بازار آن در ایران چقدر است؟
PSP مخفف Payment Service Provider یا ارائهدهنده خدمات پرداخت است. این شرکتها زیرساخت لازم برای ارائه خدمات پرداخت الکترونیکی از جمله کارتخوان فروشگاهی، درگاه پرداخت اینترنتی و سایر ابزارهای پذیرش و پردازش تراکنش را فراهم میکنند.
بر اساس اطلاعات شاپرک، ۱۲ شرکت در بازار PSP ایران فعالیت دارند که ۶ شرکت بورسی و ۶ شرکت غیربورسی هستند.
شش شرکت بورسی این صنعت شامل پرداخت الکترونیک پاسارگاد با نماد پیپاد، پرداخت الکترونیک سامان کیش با نماد سپ، تجارت الکترونیک پارسیان کیش با نماد تاپکیش، کارت اعتباری ایران کیش با نماد رکیش، بهپرداخت ملت با نماد پرداخت و آسان پرداخت پرشین با نماد آپ هستند.
در مقابل، پرداخت الکترونیک سداد، پرداخت الکترونیک سپهر، پرداخت نوین آرین، فراپردازان آروند امید، فنآوا کارت و الکترونیک کارت دماوند شش شرکت غیربورسی این صنعت را تشکیل میدهند.
ارزش بازار شش PSP بورسی چقدر است؟
بر اساس دادههای مورد بررسی، ارزش بازار شش شرکت بورسی PSP در مجموع به حدود ۴۴ هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان میرسد.
در میان این شرکتها، پرداخت الکترونیک سامان با ارزش بازار حدود ۱۷ هزار و ۴۰۷ میلیارد تومان بزرگترین شرکت این صنعت در بورس است. پس از آن آسان پرداخت پرشین با ۱۰ هزار و ۳۳۰ میلیارد تومان و بهپرداخت ملت با ۶ هزار و ۵۸۰ میلیارد تومان قرار دارند.
ارزش بازار پرداخت الکترونیک پاسارگاد حدود ۵ هزار و ۲۷۱ میلیارد تومان، تجارت الکترونیک پارسیان کیش حدود ۲ هزار و ۴۱۶ میلیارد تومان و کارت اعتباری ایران کیش حدود ۲ هزار و ۴۰۳ میلیارد تومان است.
از نظر بازدهی نیز فاصله قابل توجهی میان این شرکتها وجود دارد. بر اساس دادههای ارائهشده برای سال ۱۴۰۵، بازدهی پیپاد ۲۰۷ درصد، رکیش ۸۰ درصد، سپ ۴۹ درصد، پرداخت ۴۶ درصد، تاپکیش ۱۳ درصد و آپ ۱۲ درصد بوده است.
درآمد PSPها؛ رشد اسمی در کنار افزایش حجم پرداخت
گزارشهای مالی شرکتهای بورسی نیز از رشد درآمد در بخشهایی از این صنعت حکایت دارد.
پرداخت الکترونیک پاسارگاد در هشت ماهه سال مالی خود حدود ۶۴ هزار و ۷۰۸ میلیارد ریال درآمد فروش ثبت کرده که نسبت به دوره مشابه سال قبل ۶۷ درصد افزایش داشته است.
درآمد فروش تجمیعی پرداخت الکترونیک سامان کیش در هشت ماهه به حدود ۶۸ هزار و ۶۵۲ میلیارد ریال رسیده که رشد ۳۶ درصدی را نشان میدهد.
بهپرداخت ملت نیز در هفت ماهه سال مالی حدود ۶۹ هزار و ۲۷۱ میلیارد ریال درآمد فروش داشته که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۷ درصد افزایش داشته است.
در آسان پرداخت پرشین، درآمد فروش تجمیعی در پایان ماه ششم سال مالی به حدود ۱۰۱ هزار و ۸۵۲ میلیارد ریال رسیده که رشد ۱۱۷ درصدی را نشان میدهد.
این ارقام به دلیل تفاوت سال مالی و ترکیب درآمد شرکتها مستقیماً قابل مقایسه نیستند، اما در مجموع نشان میدهند که صنعت پرداخت از نظر درآمد اسمی همچنان در حال بزرگتر شدن است.
پشت این درآمدها چند هزار همت تراکنش قرار دارد؟
مقیاس واقعی صنعت پرداخت زمانی روشنتر میشود که حجم تراکنشهای شبکه شاپرک با درآمد PSPها مقایسه شود.
بر اساس آمار مردادماه ۱۴۰۵، بیش از ۴.۶۵ میلیارد تراکنش در شبکه پرداخت الکترونیکی کارت انجام شده و ارزش این تراکنشها به حدود ۳۶۵۴ هزار میلیارد تومان رسیده است.
این رقم را نباید با درآمد شرکتهای PSP یکی دانست. ۳۶۵۴ هزار میلیارد تومان، ارزش وجوهی است که در قالب تراکنش از شبکه عبور کرده، در حالی که درآمد PSP از محل خدمات و فعالیتهای مرتبط با پذیرش و پردازش پرداخت شکل میگیرد.
همین فاصله میان «حجم پول عبوری از شبکه» و «درآمد شرکت پرداخت» یکی از مهمترین نکات برای فهم اقتصاد صنعت PSP است.
نیمی از بازیگران PSP در بورس نیستند
در حالی که عملکرد مالی شش شرکت بورسی را میتوان از طریق گزارشهای کدال بررسی کرد، شش شرکت دیگر اطلاعات مالی عمومی مشابهی منتشر نمیکنند و به همین دلیل مقایسه مالی کل صنعت دشوارتر است.
با این حال، اطلاعات منتشرشده درباره برخی از این شرکتها نشان میدهد شرکتهای غیربورسی نیز از بازیگران کوچک بازار محسوب نمیشوند.
برای نمونه، پرداخت الکترونیک سپهر در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲۵ هزار میلیارد ریال درآمد عملیاتی داشته که نسبت به سال قبل ۶۱ درصد رشد کرده است. سود خالص این شرکت نیز حدود ۳۴۰۰ میلیارد ریال اعلام شده که رشد ۱۴۱ درصدی داشته است.
سپهر در مرداد ماه ۱۴۰۵ نیز با افزایش سهم خود از تراکنشهای شبکه، به جایگاه هشتم بازار PSP بازگشت؛ موضوعی که نشان میدهد رقابت میان شرکتها صرفاً به ارزش بازار شرکتهای بورسی محدود نیست.
چالش اصلی صنعت؛ تراکنش بیشتر الزاماً به معنای منابع بیشتر برای نوآوری نیست
در نشست رونمایی از یکی از راهکارهای ارائه رسید دیجیتال، احمد پیشگاهزاده، از مدیران صنعت پرداخت، بخشی از مسائل این صنعت را به ساختار درآمدی و کارمزدی آن مرتبط دانست.
او با اشاره به شرایط فعلی صنعت پرداخت گفت توسعه محصولات جدید و ایجاد نوآوری نیازمند منابع مالی است و از نگاه او استفاده از جریمه و مسدودسازی مبالغ تراکنشها بهتنهایی نمیتواند به ارتقای کیفیت، نوآوری و امنیت شبکه منجر شود.
پیشگاهزاده همچنین به دشواری افزایش سرمایه شرکتهای PSP اشاره کرد و توضیح داد که زمانی که یک شرکت قصد دارد برای یک محصول جدید افزایش سرمایه انجام دهد، سهامدار انتظار دارد مشخص باشد پروژه چه زمانی به نقطه سربهسر میرسد و چه میزان بازده ایجاد میکند.
این اظهارات یک مسئله مهم اقتصادی را در صنعت پرداخت مطرح میکند: آیا مدل درآمدی فعلی PSPها با هزینههای رو به رشد امنیت، زیرساخت و نوآوری متناسب است؟
پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی ساختار کارمزدها، هزینههای عملیاتی و سرمایهگذاری شرکتهاست، اما اظهارات مدیران صنعت نشان میدهد تأمین منابع برای توسعه خدمات جدید به یکی از دغدغههای این شرکتها تبدیل شده است.
رسید دیجیتال؛ یک تغییر فنی یا بخشی از تحول صنعت پرداخت؟
در کنار بحثهای مربوط به مدل درآمدی، رسیدهای کاغذی نیز یکی از بخشهایی است که در فرآیند دیجیتالیشدن خدمات پرداخت در حال تغییر است. این در حالی است که مدیران صنعت پرداخت بر امکان جایگزینی رسیدهای کاغذی با نسخه دیجیتال و استفاده از دادههای تراکنش برای ارائه خدمات ارزش افزوده تأکید میکنند.
به گفته مهرداد ترابیان، از مدیران صنعت پرداخت، رسید دیجیتال میتواند در صورت توسعه از یک نسخه جایگزین رسید کاغذی فراتر برود و امکان نگهداری، جستوجو و دستهبندی سوابق خرید را فراهم کند.
با این حال، ارزش اقتصادی چنین تغییری صرفاً به حذف کاغذ محدود نمیشود. اگر دادههای تراکنش بتواند با رضایت کاربر و در چارچوب ضوابط مربوط به حریم خصوصی و امنیت اطلاعات مورد استفاده قرار گیرد، امکان توسعه برخی خدمات ارزش افزوده نیز مطرح خواهد بود.
در همین راستا، محصول «رسیدا» یکی از نمونههای ورود راهکارهای دیجیتال به این حوزه است.
پیشگاهزاده گفت: توسعه چنین راهکارهایی البته با چند مسئله اساسی مواجه است؛ از جمله نحوه دسترسی به اطلاعات تراکنش، شیوه نگهداری و حفاظت از دادهها، رضایت کاربر و ایجاد استاندارد مشترک میان شرکتهای مختلف.
این موضوع بهخصوص از آن جهت اهمیت دارد که رسید دیجیتال، برخلاف یک محصول منفرد، در صورت فراگیر شدن نیازمند پذیرش همزمان پذیرندگان، مشتریان و شرکتهای ارائهدهنده خدمات پرداخت خواهد بود.
یک محصول یا یک استاندارد مشترک؟
یکی از چالشهای پیش روی رسید دیجیتال، احتمال ایجاد راهکارهای متعدد و جداگانه توسط شرکتهای مختلف است.
ترابیان در این زمینه بر ضرورت همکاری میان PSPها تأکید کرده و نسبت به ایجاد چند سامانه جداگانه برای رسیدهای دیجیتال هشدار داده است.
از منظر اقتصادی، این مسئله به یک پرسش بزرگتر منتهی میشود: آیا صنعت پرداخت میتواند برای رسید دیجیتال به یک استاندارد یا زیرساخت مشترک برسد یا هر شرکت مسیر مستقل خود را دنبال خواهد کرد؟
پاسخ به این پرسش تنها به توان فنی شرکتها وابسته نیست و به تصمیمات رگولاتور، مدل اقتصادی خدمات، نحوه تقسیم هزینهها و منافع و همچنین میزان پذیرش کاربران بستگی دارد.
امنیت؛ حلقهای که نمیتوان از آن عبور کرد
همزمان با توسعه خدمات دیجیتال، موضوع امنیت و حفاظت از دادههای تراکنش اهمیت بیشتری پیدا میکند. با این حال، بررسی مستقل معماری امنیتی، شیوه رمزنگاری، نحوه پشتیبانگیری و عملکرد سامانه در شرایط مختلف، نیازمند بررسی فنی جداگانه است.
به همین دلیل، در ارزیابی اقتصادی رسید دیجیتال نمیتوان صرفاً تعداد کاربران یا میزان حذف رسیدهای کاغذی را معیار موفقیت دانست؛ بلکه امنیت اطلاعات، قابلیت دسترسی، استانداردهای فنی و نحوه استفاده از دادهها نیز بخشی از هزینه و ارزش اقتصادی این تحول خواهند بود.
مسئله بزرگتر از رسید
بازار PSP ایران اکنون بازاری با ۱۲ بازیگر، میلیاردها تراکنش و گردش مالی هزاران همتی است. شش شرکت این صنعت در بورس حضور دارند و عملکرد آنها از طریق صورتهای مالی و گزارشهای ماهانه قابل بررسی است؛ شش شرکت دیگر نیز خارج از بورس فعالیت میکنند و اطلاعات عمومی محدودتری از عملکرد مالی آنها در دسترس است.
در چنین بازاری، رقابت صرفاً بر سر افزایش تعداد تراکنشها نیست. هزینه زیرساخت، امنیت، سرمایهگذاری، نوآوری، خدمات ارزش افزوده و استفاده از دادهها نیز به تدریج اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رسید دیجیتال را نیز باید در همین چارچوب دید. حذف رسید کاغذی میتواند هزینههای مرتبط با کاغذ، رول، چاپ و نگهداری تجهیزات را کاهش دهد، اما ارزش اصلی این تحول در صورت شکلگیری یک زیرساخت استاندارد و قابل اعتماد برای ارائه خدمات دیجیتال مشخص خواهد شد.
بنابراین مسئله اصلی صنعت پرداخت فقط این نیست که چند رسید کاغذی حذف خواهد شد؛ بلکه این است که آیا شبکهای که امروز عمدتاً برای پردازش تراکنشها مورد استفاده قرار میگیرد، میتواند به بستری برای ارائه خدمات ارزش افزوده تبدیل شود یا خیر.
پاسخ به این پرسش به چند عامل بستگی دارد: مدل درآمدی خدمات جدید، توان PSPها برای سرمایهگذاری، سیاستهای کارمزدی، الزامات امنیتی و حریم خصوصی، میزان پذیرش کاربران و پذیرندگان و در نهایت تصمیمات بانک مرکزی و شاپرک درباره استانداردها و نحوه توسعه این خدمات.
در این میان، رسید دیجیتال میتواند یکی از نخستین نقاط ورود این تحول باشد؛ اما تبدیل آن از یک راهکار فنی به یک استاندارد فراگیر، به همکاری بازیگران صنعت و شکلگیری مدل اقتصادی و مقرراتی مشخص نیاز خواهد داشت.