به گزارش اقتصادنیوز، عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران، برای تازهترین پیشنهاد دیپلماتیک تهران یک ضربالاجل کوتاه تعیین کرده است: «آمریکا هفت روز فرصت دارد داراییهای بلوکهشده ایران را آزاد کند، تحریمهای نفتی را لغو و محاصره دریایی را متوقف کند تا ایران تنگه هرمز را بازگشایی کند. »
اهمیت این پیشنهاد در این است که تهران حاضر است بازگشایی یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان را به دریافت امتیازهای مشخص از واشنگتن گره بزند. به این ترتیب، آبراه حیاتی خلیج فارس نه فقط یک موضوع امنیتی و نظامی، بلکه به بخشی از معادله مذاکرات ایران و آمریکا تبدیل شده است.
اقتصادنیوز: در حالی که نگاه جهان به بازار نفت دوخته شده، جنگ اوکراین جریان حیاتی محمولههای غلات را مختل کرده و خریداران را واداشته تا با شتاب به دنبال تأمین منابع از نقاط دیگر باشند.
المانیتور در گزارشی نوشت: عراقچی روز پنجشنبه در گفتوگو با خبرنگاران در نیویورک گفت اگر واشنگتن با شروطی که تهران از طریق میانجیها منتقل کرده است موافقت کند، ایران آماده است در روز هفتم مسیر راهبردی تنگه هرمز را بازگشایی کند. پس از آن مذاکرات از سر گرفته خواهد شد. وزیر امور خارجه ایران همچنین گفت بهتر است توافق پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در ماه نوامبر حاصل شود.
این پیشنهاد پس از دیدار عراقچی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در نیویورک و با میانجیگری قطر مطرح شد.
اهمیت طرح جدید ایران بیش از هر چیز به ترتیبی مربوط میشود که تهران برای اجرای آن پیشنهاد داده است. واشنگتن خواهان بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز است، اما ایران میخواهد پیش از بازگشایی این مسیر، امتیازات مهمی از آمریکا دریافت کند.
در نتیجه، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چه کسی باید نخستین گام را بردارد؟ این همان مسئلهای است که بارها روند دیپلماسی میان ایران و آمریکا را پیچیده کرده است.
پیشنهاد هفت روزه ایران به آمریکا چیست؟
پیشنهاد هفتروزه ایران تا حد زیادی تلاش برای احیای بخشهایی از چارچوبی است که دو طرف در ماه ژوئن بر سر آن به توافق رسیده بودند، اما این بار با زمانبندی فشردهتر و شروط سختگیرانهتر.
در یادداشت تفاهم ماه ژوئن، یک دوره اولیه ۶۰ روزه برای مذاکرات در نظر گرفته شده بود. توقف عملیات نظامی، بازگشایی تنگه هرمز به روی کشتیهای تجاری و لغو تدریجی محاصره دریایی آمریکا نیز از دیگر بخشهای این چارچوب بود. همچنین قرار بود این روند مسیری برای گفتوگو درباره برنامه هستهای ایران و دیگر مسائل مورد اختلاف ایجاد کند.
با این حال، این توافق در ادامه از هم پاشید و یادداشت تفاهم مذکور در ماه اوت منقضی شد.
به نظر میرسد تجربه شکست آن چارچوب بر رویکرد تازه تهران تاثیر گذاشته است. ایران این بار نمیخواهد ابتدا هرمز را بازگشایی کند و سپس درباره جزئیات باقیمانده مذاکره کند. در طرح جدید، واشنگتن باید پیش از بازگشایی تنگه، امتیازات ملموسی ارائه دهد.
بر اساس توضیحاتی که عراقچی ارائه کرده، در این روند ابتدا درگیریها متوقف میشود، داراییهای بلوکهشده ایران آزاد خواهد شد، تحریمهای نفتی و محاصره دریایی آمریکا برداشته میشود و سپس تنگه هرمز در روز هفتم بازگشایی خواهد شد. مقامهای ایرانی ارزش داراییهای بلوکهشده را ۱۲ میلیارد دلار اعلام کردهاند.
از نگاه تهران، واگذاری مهمترین اهرم چانهزنی ایران نمیتواند صرفا در مقابل وعدهای مبنی بر اجرای تعهدات آمریکا در آینده انجام شود.
با این حال، همین منطق برای واشنگتن نیز مشکلساز است. پذیرش امتیازات مهم پیش از بازگشت کشتیرانی عادی به معنای آن است که آمریکا بخشی از اهرم فشار خود را واگذار کند و در مقابل، به اجرای تعهدات از سوی تهران اعتماد کند. تجربه ماه ژوئن، شکاف اعتماد میان دو طرف را عمیقتر کرده است.
محدودیتهای شروط ایران کدامند؟
شروطی که محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی، هفته گذشته اعلام کرد نشان میدهد پیشنهاد جدید ایران تا چه اندازه با موضع کلی تهران در مذاکرات گره خورده است.
رضایی اعلام کرد تهران هفت شرط را از طریق قطر به آمریکا منتقل کرده و منتظر پاسخ دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، است. او به طور علنی سه شرط را مطرح کرد: پایان جنگ در تمام جبههها، آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران و لغو محاصره دریایی آمریکا.
رضایی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «پیام تهران روشن و صریح است و استدلال کرد اگر واشنگتن میخواهد از شرایطی که خود ایجاد کرده خارج شود، باید حقوق و شروط ایران را بپذیرد.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و مذاکرهکننده ارشد کشور موضع مشابهی اتخاذ کرد. او گفت تا زمانی که مطالبات ایران پذیرفته نشده و واشنگتن به تعهدات خود عمل نکرده باشد، خبری از کاهش محدودیتهای اعمالشده بر این آبراه حیاتی یا بازگشت به شرایط پیشین مذاکرات نخواهد بود.
این موضع، راهبرد تهران در پیشنهاد جدید را به خوبی نشان میدهد. ایران مذاکرات را جایگزینی برای فشار نمیداند، بلکه تلاش میکند از اهرمهای راهبردی خود برای بهبود شرایط مذاکره استفاده کند.
اما مشکل اینجاست که یک اهرم فشار، اگر حفظ آن بیش از حد پرهزینه شود، ممکن است بخشی از ارزش خود را از دست بدهد.
چرا تنگه هرمز مهم است؟
تنگه هرمز اهرم مذاکرهای کمسابقهای را در اختیار قرار داده است. در شرایط عادی، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این مسیر عبور میکند و حدود یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع هم از این تنگه میگذرد. مسیرهای جایگزین برای جبران چنین حجمی بسیار محدود هستند.
به همین دلیل، بازگشایی هرمز نه تنها برای آمریکا، بلکه برای مصرفکنندگان بزرگ انرژی در آسیا و کشورهای تولیدکننده نفت در خلیج فارس اهمیت زیادی دارد؛ کشورهایی که اقتصادشان به ثبات تجارت دریایی وابسته است.
اقتصادنیوز: به نظر میرسد مشاوران ترامپ تصور میکنند وضعیت فعلی، یعنی جنگی محدود همراه با فشار اقتصادی، میتواند تا هر زمان که لازم باشد ادامه پیدا کند؛ حتی اگر ادامه این وضعیت در نهایت به رئیسجمهور بعدی واگذار شود.
اما اختلال طولانیمدت در تردد کشتیها برای ایران نیز بدون هزینه نخواهد بود. اقتصاد ایران وابستگی قابل توجهی به تجارت دریایی برای واردات و صادرات دارد و مسیرهای جایگزین علاوه بر اینکه زمان بیشتری میبرند، هزینه بالاتری را به تهران تحمیل میکنند. این مسیرها همچنین نمیتوانند جایگزین حجم مبادلاتی شوند که از تنگه هرمز عبور میکند.
اینجاست که یک تناقض برای تهران شکل میگیرد. هرچه اختلال در تنگه طولانیتر شود، فشار بر رقبای ایران بیشتر خواهد شد، اما همزمان فشار بر اقتصاد ایران و شرکای تجاری آن افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل، پیشنهاد هفتروزه اهمیت دارد. این طرح نشان میدهد تهران ممکن است در تلاش باشد تنگه هرمز را از ابزاری برای ایجاد اختلال طولانیمدت به یک اهرم چانهزنی دیپلماتیک تبدیل کند؛ یعنی تهدید یا اعمال محدودیت بر کشتیرانی برای وادار کردن طرف مقابل به ارائه امتیاز و سپس بازگشایی مسیر دریایی در چارچوب یک توافق مذاکرهشده.
ایران و آمریکا؛ چه کسی باید اول گام بردارد؟
برای آمریکا، جذابیت پیشنهاد ایران در چشمانداز بازگشت کشتیرانی عادی و ازسرگیری مذاکرات نهفته است.
با این حال، پذیرش ترتیبی که تهران پیشنهاد داده، مستلزم آن است که واشنگتن پیش از دستیابی به مهمترین هدف خود، یعنی بازگشت کشتیرانی عادی، چند امتیاز مهم از جمله آزادسازی داراییها، کاهش تحریمها و لغو محاصره دریایی را روی میز بگذارد.
تقویم سیاسی آمریکا هم لایه دیگری به این مسئله اضافه میکند. اشاره عراقچی به اینکه دستیابی به توافق پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر مطلوبتر است، نشان میدهد تهران یک پنجره زمانی محدود برای دیپلماسی در نظر گرفته است.
آنچه درباره پیشنهاد ۷ روزه ایران میدانیم
- مهلت پیشنهادی: ۷ روز
- طرف مقابل: آمریکا
- پیشنهادات عبارتند از؛
- آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران
- لغو تحریمهای نفتی
- پایان محاصره دریایی
- بازگشایی تنگه هرمز در روز هفتم
- ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا
این زمانبندی میتواند برای واشنگتن انگیزهای جهت نشان دادن پیشرفت در مذاکرات ایجاد کند، هرچند الزاما به این معنا نیست که دولت آمریکا ترتیب پیشنهادی ایران را خواهد پذیرفت.
در نهایت، محاسبه دو طرف تا حدی متقارن است. ایران به دنبال اطمینان از آن است که تعهدات آمریکا پس از توافق اولیه نیز پابرجا بماند. در مقابل، واشنگتن میخواهد مطمئن شود بازگشایی امکان کشتیرانی در هرمز اقدامی پایدار و قابل اتکا خواهد بود، نه امتیازی موقت که پس از آن مطالبات تازهای مطرح شود.
پیشنهاد هفتروزه تلاش میکند این شکاف را با فشرده کردن اقدامات متقابل در قالب یک روند واحد کاهش دهد.
این پیشنهاد از یک اعلام آمادگی ساده برای بازگشایی این مسیر دریایی فراتر میرود، اما همزمان از واشنگتن میخواهد پیش از آنکه تهران مهمترین اهرم فشار خود را کنار بگذارد، امتیازات سیاسی و اقتصادی قابل توجهی ارائه کند.
با این حال، هرگونه پیشرفت در این مسیر همچنان به مسئله اعتماد میان دو طرف گره خورده است؛ همان عاملی که در نهایت به شکست چارچوب توافق ماه ژوئن منجر شد.