به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران ، سال ۱۴۰۴ و ماههای ابتدایی ۱۴۰۵ برای اقتصاد دیجیتال ایران با تکرار قطعی اینترنت و محدودیتهای گسترده همراه بود. طبق دادههای گزارش دیتاک، در یک بازه ۱۵ ماهه(فروردین 1404 تا خرداد1405)، کاربران ایرانی با ۱۱۶ روز محدودیت و قطعی اینترنت بینالملل مواجه شدند؛ یعنی نزدیک به یکچهارم کل دوره مورد بررسی.
از این میزان، ۸۸ روز به شکل پیوسته ادامه داشت؛ دورهای که طبق این گزارش یکی از طولانیترین خاموشیهای اینترنتی ثبتشده در مقیاس ملی بوده است.
این اتفاق فقط یک اختلال فنی نبود؛ یک آزمایش واقعی برای سنجش تابآوری اقتصاد دیجیتال ایران بود. نتیجه این آزمایش نشان داد بخش بزرگی از کسبوکارهایی که در سالهای گذشته به عنوان نشانههای اقتصاد نوین معرفی میشدند، هنوز به یک زیرساخت پایدار و قابل اتکا دسترسی ندارند.
سؤال اصلی اینجاست: کشوری که هنوز نمیتواند دسترسی پایدار شهروندان، کسبوکارها و متخصصانش به اینترنت را تضمین کند، چگونه میخواهد وارد رقابت جهانی هوش مصنوعی شود؟
از فروشگاههای اینستاگرامی تا فریلنسرها؛ اولین قربانیان خاموشی دیجیتال
یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد دیجیتال ایران در سالهای اخیر، تجارت اجتماعی بوده است؛ هزاران فروشگاه کوچک و متوسط که بخش عمده فعالیت خود را در شبکههای اجتماعی انجام میدهند.
گزارش دیتاک از پایش ۶۶ هفتهای فروشگاههای فارسیزبان اینستاگرام نشان میدهد پس از قطعیهای کوتاهتر، بخشی از کسبوکارها توان بازگشت داشتند، اما پس از قطعی ۸۸ روزه این بازگشت به کمتر از ۶۰ درصد کاهش پیدا کرد.
این عدد یک پیام روشن دارد: «کسبوکار دیجیتال فقط با داشتن صفحه، مشتری و محصول زنده نمیماند؛ به اعتماد، دسترسی پایدار و امکان ارتباط دائمی نیاز دارد.»
عددهایی که نشان میدهد اینترنت فقط «فضای مجازی» نیست
بررسیهای اقتصادی نیز نشان میدهد اثر قطعی اینترنت از فضای کسبوکارهای آنلاین فراتر رفته است. مرکز پژوهشهای مجلس در بررسی وضعیت اقتصادی دیماه ۱۴۰۴ اعلام کرد رشد اقتصادی نسبت به ماه مشابه سال قبل به منفی ۰.۴ درصد رسیده و رشد بدون نفت نیز منفی ۰.۶ درصد بوده است. در این گزارش، بخش خدمات با افت منفی ۰.۹ درصدی یکی از بخشهای آسیبدیده معرفی شده و اختلالهای اینترنتی از عوامل مؤثر بر کاهش فعالیتهای اقتصادی عنوان شده است.
همچنین در همین دوره، بر اساس گزارشهای منتشرشده، هزینه مصرف خصوصی ۲.۹ درصد، سرمایهگذاری ۱۲.۹ درصد و صادرات کالا و خدمات ۱۲.۴ درصد کاهش داشته است.این اعداد نشان میدهد اینترنت دیگر یک سرویس جانبی نیست؛ بخشی از موتور تولید، فروش، ارتباطات مالی و خدمات کشور است.
بازار ۳۰ هزار میلیارد تومانی که از فیلترینگ ساخته شد
یکی از عجیبترین پیامدهای محدودیت اینترنت، رشد بازاری بود که اساساً محصول همین محدودیتهاست: بازار فیلترشکن.طبق گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران، بازار فیلترشکن در ایران پیش از قطع اینترنت گسترده، حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
دیتاک نیز در گزارش خود با تحلیل محتوای مرتبط با فروش فیلترشکن در کانالهای تلگرامی اعلام کرده بیش از ۳۰ میلیارد بازدید محتوای مرتبط با فیلترشکن فقط در این کانالها ثبت شده است.
یعنی در شرایطی که هدف سیاستگذاری، افزایش امنیت و توسعه خدمات داخلی عنوان میشود، نتیجه عملی ایجاد یک اقتصاد موازی برای عبور از محدودیتهاست؛ اقتصادی که نه به تولید داخلی کمک میکند و نه به اعتماد عمومی.
پیامرسان داخلی؛ جایگزین واقعی یا راهحل اجباری؟
یکی از استدلالهای اصلی برای محدودسازی پلتفرمهای خارجی، تقویت نمونههای داخلی بوده است. اما دادههای رفتاری کاربران نشان میدهد مهاجرت اجباری لزوماً به معنای پذیرش واقعی نیست.
بر اساس گزارش دیتاک، در دوره قطعی اینترنت برخی پیامرسانهای داخلی رشد کاربر فعال را تجربه کردند؛ بله ۲۷۰ درصد، روبیکا ۵۰ درصد و ایتا ۲۶ درصد رشد داشتند. اما همین گزارش نشان میدهد کاربران ایرانی همزمان حضور خود را در چندین بستر افزایش دادند و میانگین حساب فعال هر کاربر از ۱.۵ به ۳ حساب رسید.
این یعنی مسئله فقط نبود جایگزین نیست؛ مسئله اعتماد، کیفیت، تجربه کاربری و وابستگی واقعی کاربران است.
زیرساخت دیجیتال زمانی موفق است که مردم آن را انتخاب کنند، نه زمانی که به دلیل بسته شدن مسیرهای دیگر مجبور به استفاده از آن شوند.
جنگ ۱۲ روزه و دیماه؛ دو بحران، یک ضعف مشترک
سال ۱۴۰۴ دو تجربه متفاوت داشت: قطعی اینترنت در جریان جنگ ۱۲ روزه و سپس محدودیتهای گستردهتر در ماههای بعد.در هر دو تجربه، یک ضعف مشترک آشکار شد: نبود یک مدل روشن برای حفظ ارتباطات حیاتی در شرایط بحران.
در شرایط جنگی، حفظ امنیت شبکه و تداوم خدمات عمومی اهمیت بالایی دارد؛ اما راهحل پایدار، قطع گسترده ارتباطات نیست، بلکه ایجاد زیرساختی مقاوم است که بتواند حتی در بحران نیز خدمات حیاتی را حفظ کند.
گزارشهایی از وضعیت ارتباطات در جنگ ۱۲ روزه نیز نشان میدهد وزارت ارتباطات بر موضوعاتی مانند پایداری زیرساختهای دادهای، پرداخت و خدمات عمومی تأکید داشته است.
اما تجربه کاربران و کسبوکارها نشان داد میان «توان فنی برای اداره شبکه» و «توان ایجاد اینترنت پایدار برای جامعه» فاصله وجود دارد.
تناقض بزرگ: هوش مصنوعی ملی روی اینترنت ناپایدار
در سالهای اخیر، توسعه هوش مصنوعی ملی به یکی از اهداف مهم سیاستگذاری فناوری در ایران تبدیل شده است. اما هوش مصنوعی قبل از هر چیز به سه چیز نیاز دارد: داده، اتصال پایدار و اکوسیستم باز نوآوری.
هوش مصنوعی بدون دسترسی پایدار به منابع علمی، سرویسهای جهانی، همکاری بینالمللی، بازار توسعهدهندگان و ارتباط آزاد میان متخصصان رشد نمیکند.
کشوری که استارتاپ، پژوهشگر، برنامهنویس و کسبوکار دیجیتال آن هر لحظه نگران قطع دسترسی است، ابتدا باید مسئله زیرساخت ارتباطی را حل کند.
ساخت مدل هوش مصنوعی فقط خرید سرور و ایجاد یک آزمایشگاه نیست؛ ساخت یک زیستبوم است. زیستبومی که به اعتماد، دسترسی و ارتباط مستمر نیاز دارد.
هشدارهایی که پیش از بحران داده شد
بحران اینترنت در سال ۱۴۰۴ برای فعالان حوزه فناوری اتفاقی غافلگیرکننده نبود. پیش از این نیز مدیران بخش خصوصی بارها هشدار داده بودند که ادامه اختلالها و نبود یک اینترنت پایدار، اقتصاد دیجیتال ایران را با ریسک جدی مواجه میکند.
علی حکیمجوادی، رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور (نصر)، در گفتوگو با رسانهها با اشاره به آثار اقتصادی قطعی اینترنت اعلام کرد که خسارت مستقیم این وضعیت روزانه بین ۲ تا ۳ هزار میلیارد تومان برآورد میشود. او تأکید کرد که اثرات قطعی اینترنت فقط به زیان مالی کوتاهمدت محدود نیست و پیامدهایی مانند کاهش اعتماد کاربران، آسیب به جایگاه بینالمللی شرکتهای فناوری و حتی افزایش تمایل نیروی متخصص به مهاجرت را به دنبال دارد.
حکیمجوادی همچنین تأکید کرده بود که اینترنت دیگر یک ابزار صرفاً ارتباطی نیست و قطع آن بخشهای مختلف زندگی، صنعت و اقتصاد را تحت تأثیر قرار میدهد؛ بهویژه اکوسیستم فناوری که وابستگی مستقیم به ارتباطات بینالمللی دارد.
افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد نوآوری و تحول دیجیتال اتاق بازرگانی تهران، نیز در اظهارنظرهای مختلف درباره وضعیت اقتصاد دیجیتال هشدار داد که بیثباتی اینترنت باعث کاهش قدرت برنامهریزی شرکتها، افزایش هزینه فعالیت کسبوکارهای فناوری و کاهش جذابیت سرمایهگذاری در این حوزه میشود. از نگاه فعالان این حوزه، سرمایهگذار زمانی وارد اقتصاد دیجیتال میشود که بتواند روی دسترسی پایدار به زیرساخت ارتباطی حساب کند.
محمدرضا طلایی، رئیس کمیسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات اتاق بازرگانی ایران، نیز بارها بر این نکته تأکید کرده که اینترنت برای کسبوکارهای امروز در حکم زیرساخت حیاتی است؛ مشابه برق و حملونقل. از این منظر، هرگونه اختلال گسترده در شبکه، فقط یک مشکل فنی نیست، بلکه زنجیره تولید، تجارت و ارائه خدمات را مختل میکند.
در همین راستا، رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، درباره آثار محدودیتهای اینترنتی بر فروشگاهها و کسبوکارهای آنلاین نیز هشدار داده بود و گفته بود که ادامه این وضعیت باعث از بین رفتن مشتری، کاهش فروش و آسیب به کسبوکارهایی میشود که طی سالها برای ساخت اعتماد دیجیتال سرمایهگذاری کردهاند.
مجموع این هشدارها یک نقطه مشترک دارد: مسئله اصلی اینترنت ایران فقط «سرعت» نیست؛ مسئله، نبود یک بستر قابل پیشبینی و پایدار برای فعالیت اقتصادی است. کسبوکاری که نمیداند فردا به مشتری، سرویسهای ابری، ابزارهای توسعه یا بازار جهانی دسترسی خواهد داشت یا نه، نمیتواند برای رشد بلندمدت برنامهریزی کند.
به همین دلیل منتقدان میگویند پیش از آنکه ایران بخواهد وارد رقابت جهانی در حوزههایی مانند هوش مصنوعی شود، باید مسئله پایهایتری را حل کند؛ ایجاد زیرساخت ارتباطی که در شرایط عادی و بحرانی، امکان ادامه فعالیت اقتصاد دیجیتال را تضمین کند.
مسئله اصلی، سرعت اینترنت نیست؛ مسئله حق اتصال پایدار است
بحث اینترنت در ایران معمولاً به سرعت، فیلترینگ یا هزینه محدود میشود؛ اما تجربه ۱۴۰۴ نشان داد مسئله عمیقتر است.مسئله اصلی «حق اتصال پایدار» است.اقتصاد دیجیتال زمانی معنا پیدا میکند که یک کسبوکار بتواند برای آینده برنامهریزی کند، یک متخصص بتواند روی دسترسی خود حساب کند و یک شرکت بتواند بدون ترس از قطع ارتباط، سرمایهگذاری کند.
دادههای دیتاک، گزارشهای اقتصادی و برآوردهای نهادهای تخصصی یک پیام مشترک دارند: اینترنت دیگر یک کالای مصرفی نیست؛ ستون فقرات اقتصاد مدرن است. تا زمانی که این ستون فقرات شکننده باشد، صحبت از پروژههای بزرگ فناوری مانند هوش مصنوعی ملی بیشتر شبیه ساختن طبقات بالای یک ساختمان روی فونداسیونی لرزان خواهد بود. ایران برای ورود به عصر هوش مصنوعی قبل از هر چیز باید یک سؤال ساده را پاسخ دهد: آیا میتواند زیرساختی بسازد که حتی در سختترین روزها، کشور را آنلاین نگه دارد؟