به گزارش خبرگزاری اقتصاد ایران ، اقتصاد ایران در سالهای اخیر برای ادامه تجارت با جهان، ناچار به ساختن مسیرهایی خارج از شبکه رسمی مالی بینالمللی شده است؛ اما تشدید فشارهای آمریکا و محدودتر شدن کانالهای سنتی انتقال پول، این نیاز را به مرحله تازهای رسانده است. در چنین شرایطی، رمزارزها دیگر صرفاً یک ابزار سرمایهگذاری یا بازار پرریسک برای معاملهگران نیستند و به بخشی از سازوکار تجارت و انتقال ارزش در اقتصاد تحریمشده ایران تبدیل شدهاند.
ورود سیاست ارزی ایران به مرحله ای جدید
در همین حال، به نظر میرسد سیاست ارزی ایران نیز در ماههای اخیر وارد مرحلهای متفاوت شده است. مقامهای اقتصادی، بهجای اصرار بر بازگرداندن ارز صادراتی تنها از مسیرهای رسمی و با نرخهای دولتی، محدودیتها را تا حدی کاهش دادهاند تا صادرکنندگان و فعالان اقتصادی بتوانند منابع خود را با انعطاف بیشتری به کشور بازگردانند یا مستقیماً برای واردات مورد نیاز خود استفاده کنند.
در این میان، تتر بهدلیل پیوند ارزش آن با دلار و سهولت انتقال در معاملات فرامرزی، به یکی از ابزارهای مهم این مسیر تبدیل شده است؛ ابزاری که در کنار بیتکوین، امکان جابهجایی ارزش را خارج از کانالهای سنتی بانکی فراهم میکند. گزارش پیشرو نشان میدهد چگونه فشار تحریمها، محدودیت دسترسی ایران به نظام مالی جهانی و تغییر رویکرد مقامهای داخلی، رمزارزها را از حاشیه اقتصاد به یکی از گزینههای مهم برای تداوم تجارت خارجی سوق داده است.
به گزارش فایننشالتایمز، مقامهای ایرانی محدودیتهای ارزی را کاهش دادهاند تا معاملهگران را به بازگرداندن سرمایههای موردنیاز به کشور ترغیب کنند.
ایران برای تلاش جهت حفظ جریان تجارت در جریان جنگ و محاصره آمریکا، به رمزارزها روی آورده و در راستای مقابله با تشدید تحریمها، محدودیتهای سختگیرانه ارزی خود را کاهش داده است.
ایران که سالهاست در نظام مالی جهانی در حاشیه قرار دارد، طی سالهای گذشته موانع سنگینی را بر سر راه واردکنندگان و صادرکنندگان اعمال کرده است تا عرضه ارز خارجی را کنترل کند. این سیاست باعث شده کسبوکارها، بنا بر برآورد دستگاه قضایی ایران، بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار درآمد اعلامنشده در داخل و خارج از کشور انباشته کنند.
رمزارزها به کمک فعالان اقتصادی آمدند
اما فعالان اقتصادی ایرانی، افراد نزدیک به حاکمیت و تحلیلگران میگویند بانک مرکزی ایران در ماههای اخیر معاملهگران را تشویق کرده است تا برای کمک به حفظ اقتصاد آسیبدیده، منابع مالی خود را به هر روش ممکن به کشور بازگردانند.
به گفته این افراد، این اقدام شامل استفاده از رمزارزها، بهویژه تتر و همچنین بیتکوین، برای تسویه معاملات فرامرزی از طریق صرافیهای رمزارزی ایران است.
بر اساس این نظام منعطفتر، معاملهگران همچنین میتوانند ارز خارجی را از طریق بازار بزرگ و آزاد کشور مبادله کنند، بهجای آنکه از نرخهای مورد تأیید دولت استفاده کنند. آنها همچنین میتوانند درآمدهای حاصل از صادرات را مستقیماً برای تأمین مالی واردات به کار بگیرند، بدون آنکه مجبور باشند درآمدهای خود را از طریق نظام رسمی ارزی منتقل کنند.
یکی از مدیران کسبوکار، گفت: «بانک مرکزی نمیپرسد این پول چگونه منتقل شده است.» او افزود که این کاهش محدودیتها از زمانی که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه جنگ را آغاز کردند، رواج بیشتری پیدا کرده است.
او گفت: «دریافت رمزارز در ازای صادرات، اکنون کاملاً جا افتاده است.» بانک مرکزی ایران از اظهارنظر درباره این موضوع خودداری کرد.
چرخش ارزی تهران؛ رمزارزها راه تازه دور زدن تحریمها
ایران سالها برای ایجاد نظامی با هدف دور زدن تحریمها تلاش کرده و در این مسیر از رمزارزها نیز کمک گرفته است، اما تلاش این کشور برای یافتن راههای جایگزین جهت حفظ معاملات فرامرزی در جریان جنگ، فوریت بیشتری پیدا کرده است.
آمریکا که ماههاست بنادر ایران را محاصره کرده، راهبرد خود را به سمت اعمال فشار اقتصادی تغییر داده تا تهران را منزوی کند و شرکای تجاری ایران را به تحریم تهدید کرده است.
واشنگتن تاکنون برنامههایی برای اعمال تحریم علیه بانکهایی در مصر و ترکیه و همچنین شرکتهای مرتبط با صنعت هوانوردی ایران اعلام کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا همچنین هر فرد یا نهادی را که با استفاده از داراییهای دیجیتال با ایران معامله کند، تهدید به تحریم کرده و گفته است: «حکومت ایران بهطور فزایندهای به رمزارز بهعنوان ابزار منتخب برای فرار از تحریمها روی میآورد.»
دونالد ترامپ، که با وعده تبدیل آمریکا به یک «ابرقدرت» رمزارزی وارد رقابتهای انتخاباتی شد، خود نیز بیش از یک میلیارد دلار از داراییهای دیجیتال درآمد داشته است.
ترامپ اقداماتی را برای تقویت صنعت رمزارز انجام داده و پسران او نیز پس از بازگشتش به کاخ سفید، چندین کسبوکار رمزارزی خانوادگی راهاندازی کردهاند.
پیش از جنگ، صادرکنندگان نفت و سایر کالاها در ایران موظف بودند بخش بزرگی از درآمدهای خود را به ارز خارجی به ایران بازگردانند و آن را از طریق یک سامانه مشخص دولتی با نرخهای رسمی ارز بفروشند؛ نرخهایی که اغلب بسیار پایینتر از قیمت بازار بودند.
این نظام که در میان فعالان اقتصادی محبوبیت نداشت، باعث شد بسیاری از صادرکنندگان منابع خود را در خارج از کشور نگه دارند یا آنها را بدون اعلام رسمی به کشور بازگردانند.
ذبیحالله خدائیان، رئیس سازمان بازرسی کل کشور، ماه گذشته گفت بیش از ۲۰ هزار فرد و شرکت نتوانستهاند تعهدات خود برای بازگرداندن معادل ۹۴ میلیارد یورو را انجام دهند. خدائیان گفت در میان آنها شرکتهای دولتی نفت و گاز نیز حضور دارند.
به گفته افراد مطلع، اگرچه صرافیهای ارز خارجی در کشورهای همسایه همچنان مسیر اصلی بازگرداندن منابع مالی برای کسبوکارها هستند، اما کاهش محدودیتهای اخیر بانک مرکزی با هدف فراهم کردن گزینههای بیشتر برای تسویه دستکم بخشی از این تعهدات انجام شده است.
تتر، یک استیبلکوین متصل به دلار، در این میان اهمیت ویژهای دارد، زیرا برای حفظ ارزش ثابت در برابر دلار آمریکا طراحی شده است.
شرکت تتر از اظهارنظر درباره این موضوع خودداری کرد، اما در ماه آوریل ۳۴۴ میلیون دلار از این استیبلکوین را در کیفپولهایی که مقامهای آمریکایی آنها را مرتبط با بانک مرکزی ایران شناسایی کرده بودند، مسدود کرد.
بر اساس دادههای شرکت TRM Labs، در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار رمزارز از طریق ایران جابهجا شده است.
ایتان دانن، مشاور راهبردی امنیت ملی در شرکت دادههای بلاکچینی Chainalysis و مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا، گفت برای ایرانیان، رمزارز «فقط یک نوآوری یا سرگرمی نیست»؛ بلکه ایران کشوری است که «برای مدت نسبتاً طولانی از سیستمهای پرداخت جهانی کنار گذاشته شده است» و در نتیجه «رشد پذیرش رمزارز را در واکنش به واقعیتهای ساختاری ژئوپلیتیک شاهد بودهایم».
تتر و بیتکوین در قلب تجارت تحریمشده ایران
علیرضا بزرگمهری، عضو انجمن تحول دیجیتال ایران، تأیید کرد که بانک مرکزی نظارت بر صرافیهای رمزارزی را کاهش داده و «دیگر اصرار ندارد» قوانین خود را بهطور سختگیرانه اجرا کند.
با این حال، بزرگمهری با اشاره به افزایش حجم معاملات در صرافیهای رمزارزی ایران، نسبت به اینکه این مسیر بتواند هرگز پاسخگوی نیازهای عظیم ایران باشد، ابراز تردید کرد.
یکی از صادرکنندگان صنعتی که صاحب یک کسبوکار متوسط فولادی و فعال در تجارت با چین است، گفت تاکنون از رمزارز استفاده نکرده، اما اکنون اجازه دارد درآمد حاصل از صادرات خود را مستقیماً برای واردات مواد مورد نیازش استفاده کند.
او گفت: «مقررات بهطور کلی تسهیل شدهاند.»
او افزود: «پیش از این، باید تعهد میدادیم درآمد حاصل از صادرات خود را به ارز خارجی به کشور بازگردانیم و آن را در یک سامانه ویژه با قیمتهای پایینتر بفروشیم که مضحک بود.»
این صادرکننده ادامه داد: «اکنون صادرکنندگان اجازه دارند از پول خود برای واردات هر چیزی که برای کسبوکارشان نیاز دارند، استفاده کنند.»
همزمان با تسهیل مقررات، برخورد با ارزهای اعلامنشده شدت گرفت
مقامهای ایرانی علاوه بر تسهیل قوانین، همزمان تلاش کردهاند با کسبوکارهایی که به گفته آنها همچنان منابع مالی اعلامنشده خود را در اختیار دارند، برخورد کنند.
خدائیان از سازمان بازرسی کل کشور گفت ۲۱۹ فرد و شرکت در ارتباط با منابع مالی مفقودشده به ارزش ۲۳.۵ میلیارد یورو تحت تحقیق قرار دارند.
علی کاظمی، سخنگوی قوه قضائیه ایران، روز سهشنبه گفت ۲۲ نفر مرتبط با معاملهگران نفتی بازداشت شدهاند و برای ۱۹ نفر دیگر نیز حکم جلب صادر شده است.
ایران طی سالهای گذشته همچنین توانسته است از طریق استخراج بیتکوین، با کمک انرژی ارزان داخلی، رمزارز به دست آورد.
شرکت تحلیل دادههای بلاکچین Elliptic برآورد میکند که ۴.۵ درصد از کل استخراج بیتکوین جهان در ایران انجام میشود. این شرکت گفته است این امر به ایران اجازه میدهد «تحریمهای تجاری را دور بزند و صدها میلیون دلار دارایی رمزارزی به دست آورد که میتواند برای خرید واردات و دور زدن تحریمها استفاده شود.»
اما سعید لیلاز، اقتصاددان سیاسی در تهران، گفت داراییهای دیجیتال در پی آخرین تلاشهای آمریکا برای بستن کانالهای مالی باقیمانده ایران با جهان، اهمیت بیشتری پیدا کردهاند.
لیلاز گفت: «هرچه اقتصاد بیشتر به زیرزمین برود، نیاز به استفاده از رمزارزها بیشتر میشود.»
او افزود: «محاصره، حفرههایی دارد.»