به گزارش اقتصادنیوز، طی شش ماه گذشته نقشه تجارت جهانی گاز مایع دوباره از نو ترسیم و به نمونه کوچکی از یک بحران جهانی تبدیل شده است.

به نوشته بلومبرگ، در اوایل یک صبح ابری ماه ژوئن، کشتی کلیپر ونگارد پس از ۴۸ روز سفر دریایی، در حالی که گاز مایع را از ایالات متحده حمل می‌کرد، به بندر هالدیا در خلیج بنگال رسید. این سفر - که اولین سفر طی نه سال خدمت این نفتکش بود - تقریباً هفت برابر بیشتر از مسیر معمول حمل محموله‌ها از خلیج فارس به مقصد هند طول کشید - هر چند احتمالا هزینه حمل بار آن تنها ۳۰٪ بیشتر باشد.

نمونه‌ای از یک بحران گسترده‌تر

مدت‌ها بود که حضور کشتی‌های غول‌پیکر در هالدیا امر رایجی محسوب می‌شد. این بندر نقطه شروع یک زنجیره تأمین پیچیده است که سوخت - که توسط صدها میلیون نفر در سراسر هند در آشپزخانه‌ها، کوره‌ها و آهنگری‌ها از آن استفاده می‌کنند - را از طریق مخازن ذخیره‌سازی، کارخانه‌های بطری‌سازی و در نهایت به توزیع‌کنندگان کوچک منتقل می‌کند.

اما، این وضعیت با شروع حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران در پایان فوریه تغییر کرد و تهران را بر آن داشت تا کنترل خود را بر تنگه هرمز افزایش دهد. بدین ترتیب، انتقال LPG از طریق این آبراه تا حدود 80 درصد کاهش یافت و بندر هالدیا خلوت و خلوت‌تر شد. اکنون رسیدن هر محموله به این بندر به کاهش کمبود گاز کمک می‌کند - کمبودها در چند ماه پیش به اندازه‌ای شدید بودند که باعث درگیری‌های مسلحانه، منوهای غذایی ویژه دوره جنگ و حتی سرقت محموله‌های گاز می‌شدند.

نحوه سازگاری صنعت LPG با ماه‌ها کاهش محموله‌ها و روابط عرضه‌ی کاملاً تغییر یافته، نمونه کوچکی از یک بحران انرژی گسترده‌تر را ارائه می‌دهد. از شرق هند تا کانال پاناما، ابتکارهای مختلفی به جهان کمک کرده‌اند تا از هولناک‌ترین سناریوهای پیش‌بینی‌شده در روزهای اولیه جنگ جلوگیری کنند - هر چند این کار هزینه‌هایی داشته است.

نسخه کوچک‌تر از شوک جنگ ایران

هریس خورشید، مدیر ارشد سرمایه‌گذاری در موسسه کربار کپیتال ال‌‌پی، با اشاره به تغییر مسیر، تأخیرها و افزایش هزینه‌های حمل و نقل که در نهایت بر هزینه‌های خانوارهای جهان تاثیر گذاشت، گفت: «بازار LPG در واقع نسخه‌ای کوچک از شوک انرژی گسترده‌تر ایران است. بزرگ‌ترین تصور غلط این است که بحران انرژی به معنای تمام شدن عرضه است. در اغلب موارد، بحران به معنای کندتر، گران‌تر و ناکارآمدتر کردن انتقال و عرضه است - و این دقیقاً همان چیزی است که اینجا اتفاق افتاد».

هند، به عنوان دومین خریدار بزرگ جهانی LPG پس از چین، از اولین کشورهایی بود که تأثیر بحران هرمز را احساس کرد و به شدت تحت تأثیر آن قرار گرفت. در طول یک سال منتهی به پایان مارس امسال، این کشور بیش از ۳۳ میلیون تن گاز مخصوص پخت و پز مصرف کرد. این در حالی بود که در این مدت تنها ۱۳.۱ میلیون تن تولید کرده و این شکاف را با محموله‌هایی از امارات متحده عربی، قطر و عربستان سعودی پر کرد.

بین مارس و ژوئیه، در اوج اختلالات خلیج فارس، هند توانست محموله‌هایی معادل تنها ۶۰ درصد از آنچه سال گذشته خریداری کرده بود، تأمین کند. با توجه به ذخیره‌سازی محدود، کمبودها به سرعت ظاهر شدند.

شش ماه پس از این بحران، ترافیک از طریق هرمز همچنان بسیار پایین‌تر از میزان قبل از ماه فوریه است. دستیابی به یک توافق صلح هنوز دور از دسترس است. اما اقدامات هند - از جمله تحویل‌هایی مانند Clipper Vanguard و افزایش چشمگیر تولید داخلی - به این کشور کمک کرده است تا کمبود را مهار کند.

کاهش تقاضا و انعطاف‌پذیری غیرمنتظره بازار

ماجرای کنونی تا حدودی، داستان کاهش تقاضا است - به ویژه کاربران صنعتی بخش عمده درد ناشی از محدودیت عرضه سوخت را تحمل کردند. اما موضوع همچنین به انعطاف‌پذیری غیرمنتظره بازار انرژی و کاهش تقاضای چین مربوط می‌شود - همان عواملی که به کنترل قیمت‌های جهانی نفت خام کمک کرده‌اند و حتی خوش‌بینانه‌ترین پیش‌بینی‌ها را نیز به چالش کشیدند.

یک دهه پیش از این، زمانی که نخست وزیر هند، نارندرا مودی، برنامه‌ای بلندپروازانه برای جایگزینی اجاق‌های دودی که کود گاو یا هیزم می‌سوزاندند با LPG آغاز کرد، نقشه اقتصاد این طرح ساده به نظر می‌رسید: منابع خلیج فارس فراوان، از نظر جغرافیایی نزدیک و نسبتاً ارزان بودند.

در نتیجه، تقاضا بسیار سریع‌تر از آنچه پیش‌بینی می‌شد افزایش یافت. در عرض دو سال، هدف دولت برای تعداد خانوارهایی که سیلندرهای یارانه‌ای دریافت می‌کردند، باید از ۵۰ میلیون به ۸۰ میلیون افزایش می‌یافت. طبق آمار دولتی، اکنون تقریباً ۱۰۶ میلیون خانه از این طرح بهره‌مند هستند.

پالایشگاه‌های دولتی زیرساخت‌ها را گسترش دادند تا فضایی برای این تجارت رو به رشد ایجاد کنند. شرکت بهارات پترولیوم ۱۱ میلیارد روپیه (تقریباً ۱۱۵ میلیون دلار) در هالدیا، یکی از بزرگترین تأسیسات واردات LPG هند، هنگام افتتاح در سال ۲۰۲۱ سرمایه‌گذاری کرد. هم شرکت نفت هند و هم شرکت BPCL عملیات گسترده‌ای را در این منطقه ساحلی وسیع، انجام داده‌اند.

جریان‌های جداگانه پروپان و بوتان از خلیج بنگال از طریق ۷.۵ کیلومتر (۴.۷ مایل) خط لوله از اسکله به ترمینال BPCL منتقل می‌شوند.

در مواقع عادی، این سوخت با حدود ۲۴۰ کامیون که روزانه حرکت می‌کنند، منتقل می‌شود و سوخت را به کارخانه‌های دیگر منتقل می‌کند - یا هر کارخانه روزانه حدود ۲۰،۰۰۰ سیلندر خانگی، در کنار سیلندرهای تجاری بزرگتر برای رستوران‌ها و مشاغل کوچک، پر می‌کند.

جنگ این تصویر عرضه را تغییر داد. در ماه مارس، صحنه‌های خیابان‌ها و افزایش قیمت‌ها در فروشگاه‌ها و بازارچه‌ها، دهلی نو را مجبور کرد تا تمام اهرم‌هایش را برای مهار بحران رو به گسترش به کار گیرد. مقامات برای جذب منابع از خارج از خاورمیانه با هم رقابت کردند، از روابط هند با ایران برای تضمین عبور امن نفتکش‌ها استفاده کردند، خانوارها را در اولویت قرار دادند و با یارانه‌ها، تأثیر قیمت‌ها را کاهش دادند. هاردیپ سینگ پوری، وزیر نفت، روزانه با مدیران پالایشگاه‌ها ملاقات می‌کرد و تا دیروقت پیام رد و بدل می‌کرد تا به تأمین محموله‌ها کمک کند.

هم‌چنین، هند تولید داخلی را تغییر داد و پروپان، بوتان و سایر هیدروکربن‌هایی که LPG را تشکیل می‌دهند، برای افزایش تولید بیش از ۵۰ درصد، به سمت تولید داخلی سوق داد. پوری در ماه اوت با اشاره به ارقام تولید روزانه گفت: «ما کار قابل توجهی انجام دادیم. تولید داخلی قبلاً در حدود ۳۴۰۰۰ تن بود. ما آن را به ۵۵۰۰۰ تن افزایش دادیم. ما توانستیم پالایشگاه‌های خود را دوباره پیکربندی کنیم». این تلاش ادامه دارد و در ماه اوت به پالایشگاه‌ها و تولیدکنندگان نفت خام دستور داده شد که «تمام اقدامات فنی و اقتصادی ممکن» را برای به حداکثر رساندن تولید LPG، به سمت نزدیک‌تر شدن به ۶۳۸۰۰ تن در روز - تقریباً دو برابر سطح قبل از جنگ - اجرا کنند.

ریسک فروش زیر قیمت بازار

اما هیچ یک از این‌ها، حتی بدون در نظر گرفتن میلیاردها روپیه حمایت دولتی مورد نیاز برای کاهش ضربه ناشی از افزایش ۴۶ درصدی قیمت قرارداد LPG عربستان بین فوریه و ژوئن، کم‌هزینه نبوده است. پالایشگاه‌های دولتی بخش عمده‌ای از عرضه LPG هند به خانوارها را بر عهده دارند. سه شرکت برتر - IOC، BPCL و Hindustan Petroleum Corp - در سه ماهه آوریل تا ژوئن، مجموعاً 181.5 میلیارد روپیه ضرر کردند که بخش عمده آن به دلیل فروش سوخت زیر قیمت بازار بود.

تولید بیشتر گاز مخصوص پخت و پز نیز به قیمت کاهش سایر تولیدات تمام شده است. به عنوان مثال، افزایش تولید LPG شرکت Reliance Industries Ltd در ماه مارس، به قیمت کاهش صادرات محصولات پتروشیمی و بنزین درجه بالا به ایالات متحده تمام شد. به عنوان مثال، کاهش صادرات آلکیلات هند برای اولویت دادن به LPG، قیمت بنزین را در کالیفرنیا افزایش داد، زیرا عرضه این ماده اولیه کم شد.

سپس، مسئله خریداران صنعتی وجود دارد که از حمایت‌های مشابه خانوارها برخوردار نبودند و بخش زیادی از بار این درد را متحمل شدند و به سوخت‌های دیگر روی آوردند، تولید خود را کاهش دادند یا به سادگی کسب‌‌وکارشان تعطیل شد.

به گفته پوری، تقاضای کلی تقریباً یک دهم کاهش یافته و به 80000 تن رسیده است. حتی پس از لغو محدودیت‌های فروش صنعتی در پایان ماه ژوئن، مصرف در ماه بعد به پایین‌ترین حد خود از اواسط سال ۲۰۲۳ رسید - به استثنای سه ماهه دوم جنگ‌زده - و بخش عمده‌ای از آن مربوط به کارخانه‌ها و کارگاه‌ها بود.

آلپش پاتل، از شرکت Associated Power Structures، سازنده دکل‌های مخابراتی گالوانیزه مستقر در گجرات، از قیمت‌های گزاف سوخت شکایت می‌کند که حتی مدت‌ها پس از فروکش کردن وحشت اولیه عرضه، همچنان بالا باقی مانده‌اند. این شرکت در یکی از کارخانه‌های خود به گاز طبیعی لوله‌کشی روی آورده است، اما در جایی که هنوز از LPG استفاده می‌کند، هزینه آن اکنون بیش از دو برابر قبل از فوریه است. به گفته پاتل: «مشتریان ما از قبل یک قرارداد یک ساله امضا می‌کنند. هیچ کس قرار نیست آن را در اواسط سال بررسی کند تا هزینه‌های تولید یا تبدیل بالاتر ما را در نظر بگیرد. این مستقیماً بر ما تأثیر می‌گذارد.»

داستان مشابهی در شرکت شیشه‌سازی Hindusthan National Glass & Industries مستقر در بمبئی وجود دارد، جایی که سورج مهتا، مدیر ارشد استراتژی، می‌گوید این صنعت، که تأمین‌کننده اصلی شرکت‌های غذایی و دارویی است، با مشکل مواجه است. در بدترین نقطه بحران، تخصیص گاز صنعتی این شرکت به 20 درصد از سطح عادی کاهش یافت. او گفت: «هزینه‌های انرژی در این چرخه 35 تا 40 درصد افزایش یافت. در نقطه اوج، نزدیک به 67 درصد بالاتر از حد معمول بود و این هنوز به طور کامل از بین نرفته است.» راه‌اندازی کوره‌ها با سوخت‌های جایگزین هزینه‌ دارد - هزینه‌ای که با افزایش در بخش صنعتی، همچنان ادامه خواهد داشت.

قیمت بالای مواد غذایی، سوخت و سایر نهاده‌ها در هند نگرانی فزاینده‌ای برای اقتصاددانان بوده است. مهتا گفت: «تنگه هرمز برای ما یک موضوع سیاست خارجی نیست.»

درس‌های ال‌پی‌جی و خطر تخم‌مرغ‌های در سبد خلیج فارس

درس‌های LPG هند چشمگیر بوده است، اما تنها مورد تجربه شده نبوده است. سایر اقتصادهای نوظهور که بر اساس صادرات و قیمت‌های سال گذشته، در تجارت دریایی به ارزش ۸۰ میلیارد دلار در سطح جهان مشارکت دارند، دچار شوک‌های قیمتی و کاهش قدرت خرید شده‌اند که تأثیرات دردناک محلی و جهانی داشته است.

در چین، به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده سوخت در جهان، خریداران پتروشیمی نرخ‌های عملیاتی را برای کاهش مصرف کاهش داده‌اند.

اندونزی، جایی که میلیون‌ها خانوار برای پخت و پز و گرم کردن آب به مخازن کوچک و یارانه‌ای LPG متکی هستند، به دلیل کاهش تولید نفت و کمبود ظرفیت پالایش، جزو اقتصادهای بسیار وابسته به واردات است. محموله‌ها معمولاً بیش از سه چهارم مصرف آن را تشکیل می‌دهند.

امروزه، کمبودها در هند نیز کاهش یافته است، جایی که خریداران با موفقیت شکاف ایجاد شده توسط خاورمیانه - که قبلاً 90 درصد واردات را تشکیل می‌داد - را با تولید داخلی اضافی و عرضه جایگزین در خارج از کشور پر کردند. مانند خرید نفت خام، این کشور طیف فروشندگان بالقوه خود را گسترش داده و شامل نروژ، الجزایر و حتی ایالات متحده دوردست نیز می‌شود. اما این موضوع دوباره بحران را از عرضه به هزینه تغییر می‌دهد، زیرا تنوع‌بخشی بسیار مورد نیاز برای امنیت انرژی، سفرهای طولانی‌تر و راه‌حل‌های پیچیده، هزینه‌های خود را دارند.

در حالی که اقدام هند در سال گذشته برای تأمین 10 درصد از LPG مورد نیاز خود از آمریکا به عنوان تلاشی برای تنوع‌بخشی و کاهش تنش‌های تجاری طولانی مدت در نظر گرفته شده بود، سفرهای دریایی امسال از روی ناچاری انجام شده است. طی هفته‌های گذشته، مدیران پالایشگاه‌ها در حال مذاکره برای تأمین بیشتر عرضه از آمریکا بوده‌اند - تا 15 درصد برای سه پالایشگاه بزرگ دولتی برای سال 2027، که برخی از آنها قبلاً تحت قراردادهای بلندمدت قرارداد بسته‌اند.

به گفته جولیان رنتون، سرپرست بخش مایعات گاز طبیعی در East Daley Analytics: «نیروی جاذبه اقتصادی که هند را به خلیج فارس بازمی‌گرداند، فوق‌العاده قوی است. ایالات متحده به تنهایی نمی‌تواند شکاف عرضه را پر کند و زمان ترانزیت، کل ماجرا را بیان می‌کند. با این حال، هند نمی‌تواند خطرات گذاشتن همه تخم‌مرغ‌هایش در یک سبد را نادیده بگیرد.»

جریان‌های جدید، گلوگاه‌های جدید

با روی آوردن به ایالات متحده و در شرایطی که جریان‌های عرضه در حال تغییر هستند، مصرف‌کنندگان LPG در آسیا شاهد عواقب ناخواسته و پرهزینه دیگری هستند، از جمله ازدحام در اطراف خلیج ایالات متحده و صف‌های طولانی چند روزه در کانال پاناما، که وضعیتی را که به دلیل پایین بودن سطح آب از قبل حاد است، تشدید می‌کند.

در اواخر ماه اوت، یک شرکت حمل و نقل مبلغ بی‌سابقه ۵.۳ میلیون دلار برای عبور تانکر خود از صف پرداخت کرد و از رکورد قبلی ۴.۶ میلیون دلار که در اوایل ماه ثبت شده بود، پیشی گرفت.

آثار این بحران در خیابان‌های خارج از منطقه صنعتی هالدیا نیز کاملاً مشهود است. در امتداد جاده بین تأسیسات و کلکته، که چند ساعت با ماشین فاصله دارد، مانجو رانی داس از یک غذاخوری کنار جاده‌ای چای، املت و نان لواش سرو می‌کند. هزینه سیلندرهای گاز مایع تجاری که او استفاده می‌کند در ماه‌های اخیر دو برابر شده است. او مانند مدیران کارخانه و صاحبان رستوران، نمی‌تواند قیمت منو را بدون فراری دادن مشتریانی که از قبل با هزینه‌های بالای زندگی دست و پنجه نرم می‌کنند، افزایش دهد. او می‌گوید: «سیلندر گاز ضروری است. بدون آن، ما نمی‌توانیم مغازه را اداره کنیم».

در حالی که کلیپر ونگارد در دوردست در حال تخلیه بار است،در شهرکی درست بیرون دیوارهای مجتمع هالدیای BPCL، بانی گیری ۵۵ ساله، در حالی که روی اجاقی که با چوب و زغال چوب کار می‌کند چمباتمه زده و ناهار را آماده می‌کند، با مشکل مشابهی دست و پنجه نرم می‌کند. تخصیص گاز مایع خانواده او تمام شده است و باید ۴۵ روز صبر کند تا واجد شرایط دریافت سوخت یارانه‌ای دیگر شود، که بخشی از تلاش دولت برای افزایش ذخایر محدود است.

گیری گفت: «دود باعث سوزش چشم‌هایم می‌شود. من دهه‌ها پیش از این روش پخت‌وپز دست کشیده بودم. هرگز تصور نمی‌کردم که مجبور به بازگشت شوم.» خانواده‌ی بنی گیری به عنوان یک راه‌حل موقت به چوب و زغال چوب روی آورده‌اند.