ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان

به‌گزارش خبرگزاری تسنیم؛ اواسط ماه اوت، شرکت کشتیرانی چینی «سی لجند» اعلام کرد سرویس کانتینری خود را از طریق قطب شمال آغاز خواهد کرد. این سرویس از مسیر دریای شمال (NSR) روسیه عبور می‌کند و قرار است چین را در حدود 20 روز به روتردام متصل کند؛ زمانی که تقریباً نصف مدت زمان مسیر از طریق کانال سوئز است.

کشتیرانی چین در قطب شمال موضوع جدیدی نیست و کشتی‌های این کشور طی چند سال گذشته چندین بار از مسیر دریای شمال عبور کرده‌اند، اما این سفرها عمدتاً اکتشافی و نامنظم بوده‌اند. سرویس جدید، نخستین ترانزیت تجاری منظم برنامه‌ریزی‌شده از اقیانوس منجمد شمالی محسوب می‌شود.

حجم برنامه‌ریزی‌شده این سرویس در مجموع نسبتاً محدود است، زیرا ناوگان آن تنها از هفت کشتی کانتینری با اندازه متوسط تشکیل شده که قرار است چهار ماه در سال در این مسیر فعالیت کنند. کشتی‌های مورد استفاده در مسیر قطب شمال تنها یک‌پنجم اندازه کشتی‌های کانتینری هستند که از کانال سوئز عبور می‌کنند؛ مسیری که حدود یک‌هشتم تجارت جهانی از طریق آن انجام می‌شود.

با این حال، اهمیت طرح «سی لجند» در این است که ترانزیت از اقیانوس منجمد شمالی می‌تواند برنامه‌ریزی، قیمت‌گذاری و تکرار شود و به این ترتیب، این مسیر امکان ادغام در زنجیره‌های تأمین را پیدا می‌کند. جذابیت این مسیر نیز احتمالاً با افزایش ریسک مسیرهای سنتی، از جمله دریای سرخ و تنگه هرمز، بیشتر خواهد شد.

مسیر دریای شمال؛ آبراهی تحت کنترل روسیه

مسیر دریای شمال با سایر مسیرهای کشتیرانی تفاوت دارد، زیرا آزادی ناوبری عملاً در آن اعمال نمی‌شود. روسیه این مسیر را یک آبراه بین‌المللی آزاد نمی‌داند و بخش عمده آن را تحت کنترل خود دارد.

روسیه مجوزهای عبور را صادر می‌کند و هزینه‌های مربوط به آن را از طریق شرکت هسته‌ای دولتی «روس‌اتم» دریافت می‌کند. این شرکت همچنین کشتی‌های یخ‌شکن سنگین مورد نیاز برای اسکورت کشتی‌های باری در آب‌های یخی را اداره می‌کند.

ایالات متحده دهه‌هاست استدلال می‌کند که ادعای گسترده روسیه بر این آب‌ها با کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره حقوق دریاها مغایرت دارد و مسیر دریای شمال باید مانند یک تنگه بین‌المللی تلقی شود.

چین اکنون با فعالیت در این مسیر و پذیرش هزینه‌ها و مجوزهای مورد نیاز روسیه، به‌طور ضمنی موضع مسکو را تأیید و مشروعیت می‌بخشد.

وابستگی چین به روسیه برای دسترسی به قطب شمال

چین کشوری قطبی نیست، هرچند در شورای قطب شمال دارای جایگاه ناظر است. دسترسی این کشور به قطب شمال تا حد زیادی به روسیه وابسته است و در مورد مسیر دریای شمال، این وابستگی کامل است.

در بیشتر حوزه‌های دیگر، به‌ویژه در زمینه دور زدن تحریم‌ها و خرید انرژی، روسیه شریک کوچک‌تر چین محسوب می‌شود. اما در قطب شمال، روسیه در ازای دریافت هزینه‌های ترانزیت، همکاری در کشتی‌سازی، آموزش خدمه و همسویی سیاسی، دسترسی به یکی از راهبردی‌ترین آبراه‌های خود را در اختیار چین قرار داده است.

روسیه کنترل دسترسی به این مسیر را در اختیار دارد، اما تحت فشار اقتصادی ناشی از تحریم‌های غرب، این دسترسی را به چین واگذار می‌کند.

تلاش آمریکا برای یافتن مسیرهای جایگزین

ایالات متحده مدت‌هاست چنین تحولاتی را پیش‌بینی کرده و در حال بررسی مسیرهای جایگزین قطب شمال برای کشتیرانی خود است.

یکی از این مسیرها «گذرگاه شمال غربی» است که از قطب شمال کانادا عبور می‌کند. با این حال، این مسیر به دلیل شرایط آب‌وهوایی نامنظم و آب‌های کم‌عمق با مشکلاتی مواجه است.

این مسیر همچنین با یک اختلاف حل‌نشده مواجه است؛ اختلافی مشابه آنچه درباره مسیر دریای شمال وجود دارد. واشنگتن خواهان آن است که این گذرگاه به‌عنوان یک تنگه بین‌المللی شناخته شود، در حالی که اتاوا آن را آب‌های داخلی کانادا می‌داند.

گزینه دوم، «مسیر دریایی فراقطبی» است که از مرکز اقیانوس منجمد شمالی عبور می‌کند و از صلاحیت هر کشوری و در نتیجه هزینه‌ها و مجوزهای مربوط به آنها خارج است. با این حال، دورافتادگی مسیر و وجود یخ‌های دریایی همچنان امکان استفاده گسترده از آن را محدود می‌کند.

برتری روسیه در ناوگان یخ‌شکن‌ها

گزینه‌های دیگر برای کشتیرانی در قطب شمال به یخ‌شکن‌های سنگین نیاز دارند؛ حوزه‌ای که ایالات متحده در آن با عقب‌ماندگی قابل توجهی مواجه است.

روسیه بزرگ‌ترین ناوگان یخ‌شکن جهان را در اختیار دارد و بیش از 40 کشتی قطبی را اداره می‌کند، هرچند بسیاری از این کشتی‌ها در حال پیر شدن هستند.

چین نیز سه یخ‌شکن دارد که یکی از آنها ساخت داخل است و در حال اضافه کردن یک یخ‌شکن هسته‌ای به ناوگان خود است.

در مقابل، ایالات متحده تنها یک یخ‌شکن سنگین فعال و یک یخ‌شکن متوسط دارد. این کشور تلاش می‌کند با امضای قراردادی 6.1 میلیارد دلاری با فنلاند برای ساخت 11 یخ‌شکن متوسط، این عقب‌ماندگی را جبران کند. بر اساس این قرارداد، هفت فروند در آمریکا و چهار فروند در کارخانه‌های کشتی‌سازی فنلاند ساخته خواهند شد تا روند تحویل تسریع و از تخصص فنلاند در این زمینه استفاده شود.

قطب شمال؛ نمادی از رقابت صنعتی چین و آمریکا

اختلاف در حوزه کشتیرانی قطب شمال، واقعیت ژئوپلیتیکی گسترده‌تری را نیز نشان می‌دهد؛ برتری چین تا حد زیادی از ظرفیت صنعتی این کشور ناشی می‌شود.

چین در حوزه‌هایی مانند کشتی‌سازی، پهپادها، باتری‌ها و بسیاری از محصولاتی که امکان تولید در مقیاس بزرگ دارند، از ایالات متحده پیشی گرفته و از مزایای ناشی از این ظرفیت بهره می‌برد.

کمبود یخ‌شکن در آمریکا نیز نشان می‌دهد که این کشور از یک پایگاه صنعتی کافی برای ساخت تجهیزات مورد نیاز استراتژی‌های خود برخوردار نیست.

مسیر جدید کشتیرانی چین در قطب شمال تنها نتیجه موقعیت جغرافیایی این کشور نیست، بلکه حاصل وابستگی روسیه به چین و قدرت اقتصادی و صنعتی پکن نیز هست؛ عواملی که هر دو محصول یک استراتژی سنجیده از سوی چین هستند.

برای ایالات متحده و بیش از آن برای اروپا، تحولات قطب شمال نشان می‌دهد که ظرفیت صنعتی، وزن اقتصادی و امکان دسترسی از طریق مذاکره، بیش از گذشته به عوامل اصلی در رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند.