به‌گزارش اقتصادنیوز، اوکراین درتابستان امسال یکی از بلندپروازانه‌ترین کارزارهای جنگی خود علیه روسیه را آغاز کرد. این کشور پهپادهایش را به عمق خاک روسیه فرستاد و برخی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های نفت این کشور را هدف قرار داد؛ حملاتی که به کمبود سوخت در سراسر روسیه منجر شد. در برخی مناطق، روس‌ها تا ۶۹ ساعت برای دریافت بنزین در صف مانده‌اند و صف خودروها کیلومترها امتداد پیدا کرده است. در بعضی موارد نیز رانندگان خشمگین با یکدیگر درگیر شده و حتی به هم چاقو زده‌اند. حتی رسانه‌های تحت کنترل دولت روسیه نیز وجود این مشکل را پذیرفته‌اند.

به نظر می‌رسید اوکراین و متحدانش امیدوارند که روس‌های خشمگین و تحت فشار به خیابان‌ها بیایند.

آنا نمستوا در آتلانتیک نوشت: پس از گذشت بیش از چهار سال، سرانجام پیامدهای این جنگ به خانه روس‌ها رسیده است. در این میان، اوکراین تصور میکرد در چنین شرایطی، شهروندان از دولت روسیه بخواهند تا جنگ را پایان دهد و پیش از انتخابات پارلمانی پاییز، فشار بیشتری بر ولادیمیر پوتین وارد کنند.

با این‌حال، تاکنون نشانه‌ای از شکل‌گیری یک خیزش گسترده مردمی دیده نمی‌شود؛ نه اکنون و نه در آینده نزدیک.

تجربه دیرینه فرهنگ انتظار

روس‌ها به تحمل دشواری‌های روزمره عادت دارند. در دوران حکومت شوروی، مردم تقریبا با کمبود همه‌چیز زندگی می‌کردند. صف‌ها آن‌قدر فراگیر بود که برخی پژوهشگران حتی این فرض را مطرح کردند که هویت روسی تا حدی تحت تأثیر تجربه انتظار شکل گرفته است.

حتی کتاب‌هایی منتشر می‌شد که فصل‌هایی با عنوان‌هایی مانند «صف به‌عنوان شکلی از زندگی شوروی» داشتند. روزنامه صنعت سوسیالیستی نیز تخمین زده بود که شهروندان شوروی سالانه ۳۰ میلیارد ساعت کاری را در صف خرید کالاهای ضروری سپری می‌کردند.

نویسنده در ادامه از تجربه خود می‌نویسد: در اواخر دهه ۱۹۸۰ و همزمان با اوج کمبودها در اتحاد شوروی، خانواده من در حاشیه شهر گورکی، در شرق مسکو، زندگی می‌کردند. گاهی مادرم مرا برای خرید به فروشگاه می‌فرستاد. از این کار متنفر بودم.

در فروشگاه کوچک و خاکستری‌رنگی به نام سبزیجات، در صف می‌ایستادم تا میان جعبه‌های محصولات در حال فساد بگردم و امیدوار باشم هویج یا چغندری پیدا کنم که برای پختن سوپ چغندر مناسب باشد. بعد به فروشگاه نان می‌رفتم و دوباره در صف می‌ایستادم. قفسه‌ها تقریباً خالی بودند. تنها محصولی که ظاهراً هیچ‌وقت تمام نمی‌شد، مارگارین بود. فروشندگان خلاق برای جذاب‌تر کردن آن، مارگارین را به شکل جوجه‌تیغی درمی‌آوردند و در ویترین می‌گذاشتند.

در روزهای نادری که پنیر یا کره به فروشگاه می‌رسید، صف‌ها حتی طولانی‌تر می‌شدند. گوشت هم که تقریبا هیچ‌وقت پیدا نمی‌شد.

چرا کمبود مواد غذایی منجر به اعتراضات نشد؟

با وجود همه این شرایط، کسی اعتراض نمی‌کرد. محرومیت و تأخیر را نادیده می‌گرفتیم و با خودمان می‌گفتیم: «همه همین‌طور زندگی می‌کنند.»

البته مردم شوروی هزینه اعتراض را به‌خوبی می‌دانستند. در سال ۱۹۶۲، هزاران نفر در اعتراض به کاهش دستمزدها و افزایش قیمت‌هایی که دولت تحمیل کرده بود، به خیابان آمدند. در واکنش، دولت نیکیتا خروشچف هزاران نیروی نظامی را اعزام کرد که حدود ده نفر از معترضان را کشتند؛ واقعه‌ای که بعدها به کشتار نووچرکاسک معروف شد. این ترس از حکومت هنوز در جامعه روسیه وجود دارد.

من اخیراً با همسایه سابقم در سن‌پترزبورگ، یک معلم هنر و فعال مدنی که در اینجا او را «سوتلانا» می‌نامم، تماس گرفتم. از او پرسیدم آیا اخیرا شاهد اعتراض خیابانی بوده است یا نه. خندید و گفت: «شما آن روی کره ماه زندگی می‌کنید؟ نمی‌فهمید این کارها اینجا چقدر خطرناک است؟»

او ادامه داد: « اوضاع حتی از دوران شوروی هم بدتر است. چند روز پیش، یک نفر با افتخار برایم تعریف می‌کرد که همسایه‌اش را به اف‌اس‌بی (سرویس امنیت فدرال روسیه و جانشین کاگ‌ب) گزارش داده، فقط به این دلیل که به موسیقی ضدجنگ گوش می‌داده است.»

سوتلانا همچنین از فردی آشنا گفت که به دلیل گذاشتن یک شعر و چند شاخه گل در کنار یادمان یک شاعر اوکراینی، دو سال را در زندان گذرانده است.

در بیشتر خانواده‌های روسی، گلایه از حکومت حتی از فضای آشپزخانه هم فراتر نمی‌رود.

فعالان ضد جنگ کجا هستند؟

در آغاز جنگ روسیه و اوکراین، اعتراض‌ها بسیار بیشتر بود. بر اساس گزارش گروه مستقل حقوق بشری OVD-Info، در سال ۲۰۲۲ پلیس نزدیک به ۱۹ هزار فعال ضدجنگ را بازداشت کرد. اما از آن زمان تاکنون، اعتراضات تقریبا به‌طور کامل خاموش شده است.

امسال یکی از سرشناس‌ترین منتقدان حکومت، کهنه‌سربازی به نام الکساندر لونین بود. او در ماه ژوئن لباس نظامی خود را پوشید و ویدیویی منتشر کرد که در آن از پوتین و جنگ انتقاد می‌کرد. این ویدیو در شبکه‌های اجتماعی طی تنها ۲۴ ساعت بیش از ۱۲ میلیون بازدید گرفت.

پلیس او را بازداشت و زندانی کرد و لونین بعدا به‌طور علنی بابت «تسلیم شدن در برابر احساسات ناشی از خستگی» عذرخواهی کرد.

اوایل همین هفته نیز تنها حزب مخالف جنگ، یعنی یابلوکو، از حضور در انتخابات پارلمانی منع شد. سیاستمداران راست افراطی این حزب را متهم کرده بودند که از منابع مالی خارجی استفاده کرده، قوانین کپی‌رایت را نقض کرده و افراط‌گرایی را ترویج می‌کند. دیوان عالی روسیه این شکایت‌ها را پذیرفت و یابلوکو را از فهرست انتخاباتی حذف کرد.

تنها چند صد نفر از روس‌ها در مقابل دادگاه در اعتراض به این تصمیم تجمع کردند.

ذهنیت سازگاری با بحران در پسا شوروی

به نظر می‌رسد بسیاری از روس‌ها همان ذهنیت صبورانه نسل‌هایی را به ارث برده‌اند که در دوران شوروی با سختی‌های روزمره زندگی می‌کردند.

ایرینا بورگان، روزنامه‌نگاری که درباره مخالفان روس تحقیق کرده، می‌گوید: «روس‌ها متوجه شده‌اند که تحت حمله قرار دارند و حالا وقت آن است که کنار هم بایستند و کمربندها را سفت کنند.»

وقتی بی‌بی‌سی از مردی میانسال در کریمه درباره کمبود سوخت پرسید، او شانه بالا انداخت و گفت: «ما انسانیم؛ خودمان را با شرایط وفق می‌دهیم.»

ماه گذشته با کنستانتین سونین، اقتصاددان و استاد دانشگاه شیکاگو که در سال ۲۰۱۵ روسیه را ترک کرده است، گفت‌وگو کردم. او گفت دوستانش در مسکو تنها تغییرات محدودی در زندگی خود ایجاد کرده‌اند؛ برای مثال، فرزندانشان را به جای کریمه که هدف حملات شدید قرار گرفته، به اردوگاه تابستانی در گلندژیک، در سواحل دریای سیاه، می‌فرستند؛ هرچند هر دو منطقه همچنان در برد پهپادهای اوکراینی قرار دارند.

سونین از میزان پذیرش این خطر در میان دوستانش شگفت‌زده بود. او گفت: «ما دیده‌ایم اوکراینی‌ها تا چه اندازه توانسته‌اند با شرایط دشوار کنار بیایند. روس‌ها هم می‌توانند به شکل نامحدودی خود را با این بحران وفق دهند.»

طبقه متوسط راه‌های دور زدن بحران را پیدا کرده

ولادیسلاو اینوزمتسف، اقتصاددان و دانشمند علوم سیاسی روس که در آمریکا زندگی می‌کند نیز دیدگاه مشابهی دارد. او گفت دوستانش در مسکو با استفاده از روابط خود راه‌هایی برای عبور از بحران سوخت پیدا کرده‌اند و حتی بنزین را درِ خانه تحویل می‌گیرند.

او گفت: «قیمت آن دو برابر نرخ معمول است، اما آن‌ها توان پرداختش را دارند. طبقه متوسط خیلی سریع خود را با مشکلات وفق می‌دهد.» البته او تأکید کرد که ساکنان مناطق روستایی احتمالا شرایط سخت‌تری خواهند داشت.

مسکو شباهتی به یک پایتخت جنگ‌زده ندارد

از برخی جهات، مسکو چندان شبیه پایتخت کشوری که درگیر یک جنگ فرسایشی است به نظر نمی‌رسد.

دنیس ولکوف، رئیس مرکز مستقل نظرسنجی لوادا، درباره مسیر روزانه‌اش به محل کار برای من توضیح داد. به گفته او، مرکز شهر مملو از تزئیناتی است که دولت برپا کرده است؛ از سماور غول‌پیکر و فیل بادی گرفته تا باغچه‌های بزرگ گل.

ولکوف گفت هیچ نشانه‌ای از شورش عمومی نمی‌بیند و افزود: «به نظر من، انتظار وقوع انقلاب در روسیه بر اساس هیچ واقعیت مشخصی نیست. تمام داده‌های ما خلاف این را نشان می‌دهد.»

پوتین همچنان حمایت قابل توجهی دارد

چند ماه پیش از آغاز جنگ، مرکز لوادا میزان محبوبیت پوتین را ۶۳ درصد اعلام کرده بود. این رقم در ماه ژوئن به ۷۴ درصد رسید، هرچند از ابتدای سال روندی نزولی داشته است. همچنین ۵۲ درصد روس‌ها معتقدند که کشورشان در مسیر درستی حرکت می‌کند.

ولکوف می‌گوید مردم بیشتر غرب و واشنگتن را مسئول مشکلات خود می‌دانند، نه پوتین را.

البته این یافته‌ها را باید با احتیاط تفسیر کرد. در یک کشور اقتدارگرا، شهروندان ممکن است هنگام پاسخ‌گویی به نظرسنجی‌ها نیز از انتقاد از حکومت هراس داشته باشند. با این حال، به گفته ولکوف، نظرسنجی لوادا نشان می‌دهد ۱۶ درصد روس‌ها گفته‌اند حاضرند در اعتراضات خیابانی شرکت کنند؛ رقمی که در سال ۲۰۲۴ تنها ۱۱ درصد بود.

همچنین سال گذشته ۱۶ درصد پاسخ‌دهندگان گفته بودند احساس ترس یا اندوه دارند، در حالی که این رقم تابستان امسال به ۲۹ درصد رسیده است. بنابراین، نشانه‌هایی از افزایش فشار روانی در جامعه وجود دارد، اما این فشار هنوز به یک جنبش اعتراضی گسترده تبدیل نشده است.

کرملین احتمال ناآرامی را جدی می‌گیرد؟

با وجود نبودن نشانه‌هایی از اعتراضات گسترده، پوتین خود را برای چنین احتمالی آماده می‌کند. کرملین امسال بودجه گارد ملی و دیگر نهادهای اجرای قانون را به رکوردی بیش از ۴۷ میلیارد دلار افزایش داده است.

پوتین، مانند روس‌هایی که از تکرار خشونت‌های دوران شوروی هراس دارند، سابقه تاریخی مشخصی برای نگرانی دارد. در سال ۱۹۹۱، پس از سال‌ها تلاش حکومت شوروی برای دور نگه داشتن مردم از خیابان‌ها، رژیم نتوانست مانع تجمع صدها هزار نفر در مسکو شود؛ تجمعاتی که روند پایان اتحاد جماهیر شوروی را شتاب بخشید.

پوتین شاید در آینده نزدیک دلیل زیادی برای ترس از چنین اعتراضی نداشته باشد، اما تجربه تاریخ نشان می‌دهد که محتاط بودن همواره یک رفتار سیاسی عقلانی است.