تولید خودروهای برقی مسیر تازهای را دنبال خواهد کرد
اقتصاد ایران: آنچه از مقایسه مسیر چین، اروپا و آمریکا برمیآید این است که رقابت خودروهای برقی دیگر صرفا بر سر فناوری نیست، بلکه رقابت میان مدلهای صنعتی زنجیرهتامین است
ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان
صنعت خودروهای برقی در سال ۲۰۲۶ وارد مرحلهای شده که دیگر نمیتوان آن را صرفا «دوره گذار» نامید. آنچه امروز در زنجیره جهانی تولید خودروهای برقی، باتریها و قطعات کلیدی آن جریان دارد، بیش از هر چیز نشانه بلوغ تدریجی فناوری، بازآرایی قدرتهای صنعتی و تغییر اولویتهای سیاستگزاری است. اگر دهه گذشته، دهه آزمون و خطای خودروهای برقی بود، اکنون این صنعت به نقطهای رسیده که پرسش اصلی دیگر «آیا خودروهای برقی فراگیر میشوند؟» نیست، بلکه این است که چه کسی، با چه فناوری و در کدام جغرافیا بر این بازار مسلط خواهد بود؟ در چنین فضایی، تولید قطعات خودروهای برقی از باتری و موتورهای الکتریکی گرفته تا نیمههادیها و نرمافزارهای مدیریت انرژی به میدان رقابت «ژئواقتصادی» تبدیل شده است. اروپا، چین و آمریکا هر یک مسیر متفاوتی را برای تثبیت جایگاه خود انتخاب کردهاند؛ مسیرهایی که اگرچه هدف مشترکی یعنی تسلط بر آینده حملونقل دارند، اما ابزارها و اولویتهایشان بهشدت متفاوت است.
زنجیرهتامین خودروهای برقی؛ از کمبود تا مازاد برنامهریزیشده
یکی از مهمترین تغییرات سالهای اخیر، عبور تولید خودروهای برقی از بحران کمبود قطعه و مواداولیه به مرحلهای از ظرفیتسازی گسترده و حتی مازاد تولید بالقوه است. شوکهای زنجیرهتامین در سالهای ابتدایی دهه ۲۰۲۰، بسیاری از خودروسازان را به این نتیجه رساند که وابستگی به یک یا دو منطقه خاص، ریسک استراتژیک بالایی دارد. نتیجه این تجربه، سرمایهگذاریهای سنگین در گیگافکتوریها، توسعه منابع جایگزین مواداولیه و تنوعبخشی به تامینکنندگان بود. در سال ۲۰۲۶، تولید باتری، موتورهای الکتریکی، سیستمهای مدیریت باتری (BMS) و قطعات الکترونیکی قدرت، نهتنها به گلوگاه تبدیل نشده، بلکه بهیکی از مهمترین ابزارهای رقابت قیمتی و فناورانه بدل شده است. کاهش هزینه تمامشده خودروهای برقی بیش از هر چیز، محصول همین بازآرایی در زنجیرهتامین است.
باتری؛ قلب رقابت جدید در صنعت خودرو دنیا
باتری همچنان مهمترین و پرهزینهترین جزء خودروهای برقی باقی مانده، اما ماهیت رقابت در این حوزه تغییر کرده است. در سالهای اولیه، تمرکز بر افزایش چگالی انرژی و برد حرکتی بود؛ اما اکنون معیارهای دیگری مانند هزینه، پایداری زنجیرهتامین، ایمنی و قابلیت بازیافت اهمیت بیشتری پیدا کرده است. فناوری باتریهای لیتیومآهنفسفات (LFP) که زمانی گزینهای اقتصادی اما کمبرد تلقی میشد، در سال ۲۰۲۶ به یکی از انتخابهای اصلی خودروسازان برای محصولات انبوه تبدیل شده است. این باتریها با هزینه کمتر، ایمنی بالاتر و وابستگی کمتر به فلزات گرانقیمت، نقش مهمی در کاهش قیمت خودروهای برقی ایفا کردهاند. در کنار آن، باتریهای شبهجامد و حالتجامد، اگرچه هنوز به تولید انبوه کامل نرسیدهاند، اما از مرحله آزمایشگاهی عبور کرده و بهتدریج وارد محصولات خاص و ردهبالا شدهاند؛ مسیری که میتواند در نیمه دوم دهه جاری، معادلات فناوری را دگرگون کند
چین؛ تثبیت سلطه با هزینه کمتر و فناوری بومی
چین در سال ۲۰۲۶ نهتنها بزرگترین بازار خودروهای برقی جهان است، بلکه ستون فقرات زنجیرهتامین جهانی این صنعت نیز بهشمار میرود. از تولید سلول باتری و مواد کاتدی گرفته تا موتورهای الکتریکی و قطعات الکترونیکی، سهم چین در بسیاری از حلقههای این زنجیره تعیینکننده است. راهبرد چین در این مسیر، بیش از آنکه بر یارانههای مصرفکننده متکی باشد، بر اقتصاد مقیاس، یکپارچگی عمودی و بومیسازی فناوری استوار شده است. شرکتهای چینی با کنترل همزمان بر استخراج مواداولیه، تولید باتری و مونتاژ خودرو، توانستهاند هزینه تمامشده را به سطحی برسانند که رقابت با آن برای بسیاری از خودروسازان غربی دشوار است. درعین حال، چین بهتدریج از نقش «تامینکننده ارزان» فاصله گرفته و بهسمت نوآوری فناورانه مستقل حرکت کرده است. توسعه نسلهای جدید باتری، پیشرفت در نرمافزارهای مدیریت انرژی و یکپارچهسازی هوش مصنوعی در خودروها نشان میدهد این کشور بهدنبال تثبیت موقعیت خود در لایههای بالاتر زنجیره ارزش است.
اروپا؛ استقلال صنعتی با هزینه بالاتر
اروپا مسیر متفاوتی را انتخاب کرده است. دغدغه اصلی سیاستگزاران اروپایی در سالهای اخیر، کاهش وابستگی به واردات باتری و قطعات کلیدی و جلوگیری از انتقال کامل ارزش افزوده بهخارج از قاره بوده است. نتیجه این نگرانی، موجی از سرمایهگذاری در گیگافکتوریها، پروژههای مشترک باتری و حمایت از تولید داخلی قطعات خودروهای برقی است.
با این حال، اروپا با یک چالش ساختاری مواجه است: هزینه بالاتر انرژی، نیروی کار و الزامات زیستمحیطی، تولید را گرانتر میکند. درنتیجه، راهبرد اروپاییها بیش از آنکه بر ارزانسازی تمرکز داشته باشد، بر کیفیت، پایداری محیطزیستی و فناوری پیشرفته متمرکز است.
خودروسازان اروپایی تلاش میکنند با تکیه بر برند، ایمنی و استانداردهای سختگیرانه، جایگاه خود را در بازار حفظ کنند؛ هرچند فشار رقابت قیمتی از سوی چین، آنها را ناگزیر به بازنگری در مدلهای کسبوکار کرده است.
آمریکا؛ سیاست صنعتی در خدمت بازگشت تولید
ایالاتمتحده آمریکا در سال جاری میلادی، خودروهای برقی را نهفقط یک محصول صنعتی، بلکه ابزار سیاست صنعتی و امنیت اقتصادی میداند. تمرکز اصلی آمریکا بر بازگرداندن تولید باتری و قطعات کلیدی بهداخل خاک این کشور است؛ رویکردی که با مشوقهای مالیاتی، حمایتهای دولتی و الزامات بومیسازی تقویت شده است. این سیاستها باعث رشد سریع ظرفیت تولید باتری و قطعات خودروهای برقی در آمریکا شده، اما همچنان چالشهایی مانند هزینه بالا و وابستگی به واردات مواداولیه پابرجاست. از سوی دیگر، نوسانات سیاستی و تغییر رویکرد دولتها نسبت بهمشوقهای مصرفکننده، سرعت رشد بازار داخلی خودروهای برقی را با عدمقطعیت مواجه کرده است. با این حال، آمریکا تلاش دارد با تمرکز بر فناوریهای پیشرفته، نرمافزار و خودروهای هوشمند، مزیت رقابتی خود را از سطح سختافزار به لایههای بالاتر منتقل کند.
قطعات فراتر از باتری؛ موتور، نیمههادی و نرمافزار
تحولات امسال تنها به باتری محدود نمیشود. موتورهای الکتریکی با بازده بالاتر، استفاده از مواد مغناطیسی جایگزین برای کاهش وابستگی به عناصر کمیاب و پیشرفت در نیمههادیهای قدرت، از دیگر محورهای تحول هستند. در کنار سختافزار، نرمافزار بهیکی از اجزای کلیدی ارزش خودروهای برقی تبدیل شده است. مدیریت هوشمند مصرف انرژی، بهروزرسانیهای نرمافزاری و اتصال خودرو به اکوسیستمهای دیجیتال، نقشی تعیینکننده در رقابت میان خودروسازان ایفا میکند.
رقابت جهانی؛ از تولید انبوه تا بازتعریف مزیت
آنچه از مقایسه مسیر چین، اروپا و آمریکا در سال جاری میلادی برمیآید، این است که رقابت خودروهای برقی دیگر صرفا رقابت فناوری نیست، بلکه رقابت مدلهای صنعتی در زنجیرهتامین است. چین با هزینه پایین و مقیاس بزرگ، اروپا با تمرکز بر کیفیت و پایداری و آمریکا با تکیه بر سیاست صنعتی و فناوریهای نرمافزاری، هر یک بخشی از آینده این بازار را هدف گرفتهاند.
آیندهای چندمسیره برای خودروهای برقی
صنعت خودروهای برقی امسال وارد دورهای شده که دیگر مسیر واحدی ندارد. زنجیرهتامین جهانی بازآرایی شده، فناوری باتری متنوعتر شده و نقش دولتها در سیاستگزاری صنعتی پررنگتر از گذشته است. در چنین فضایی، موفقیت نه صرفا در گرو تولید بیشتر، بلکه در انتخاب درست مسیر فناورانه و صنعتی نهفته است؛ مسیری که میتواند برندگان و بازندگان دهه آینده صنعتخودرو را تعیین کند.