ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان

آزاده بیات مؤسس موزه اسباب بازی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: دلیل این که اسباب‌بازی‌های امروزی پس از یکی دو بار بازی کنار گذاشته می‌شوند، در حالی که در گذشته کودکان سال‌ها با یک وسیله بازی می‌کردند، بیشتر به عوامل خارج از کودک مربوط می‌شود. دنیای امروز به سمت مصرف‌گرایی پیش رفته و همه چیز از جمله اسباب‌بازی به کالایی زودگذر تبدیل شده است. گرچه کودکان از نظر غریزی و فطری مشابه نسل‌های گذشته هستند، نیازها و محیط آن‌ها تا حدی متفاوت شده است.

وی ادامه داد: تولیدکنندگان امروزی که خود در فرهنگ مصرف‌گرایی بزرگ شده‌اند، ترجیح می‌دهند محصولاتی عرضه کنند که سریع‌تر جای خود را به کالای جدید بدهند تا با فروش بیشتر، سود بالاتری کسب کنند. این رویکرد یکی از دلایل اصلی کمرنگ شدن دوام اسباب‌بازی‌هاست.

مؤسس موزه اسباب بازی خاطرنشان کرد: در بازار ایران نیز وضعیت مشابه یا حتی شدیدتر است. به دلیل نبود نظام واردات صحیح و قیمت‌های بالا، اغلب اسباب‌بازی‌های بی‌کیفیت و ارزان از کانال‌های غیررسمی وارد می‌شوند. واردکنندگان ترجیح می‌دهند کالاهای کم‌دوام با حاشیه سود بالا بیاورند که طبیعتاً پس از یکی دو بار استفاده جذابیت خود را از دست می‌دهند. این در تضاد کامل با اسباب‌بازی‌های باکیفیت و بادوام گذشته است که حتی نسل‌به‌نسل در خانواده‌ها چرخیده‌اند.

تولید داخلی باکیفیت هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است

وی افزود: از سوی دیگر، تولید داخلی باکیفیت هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است. هرچند در سال‌های اخیر توجه به طراحی اسباب‌بازی ایرانی بیشتر شده، اما این جریان نیازمند حمایت، شناخت درست از کودک ایرانی، رعایت استانداردها و ارتقای کیفیت است تا بتواند در بازار جای پای محکمی بیابد و از سلطه کالاهای بی‌کیفیت وارداتی بکاهد.

بیات گفت: راه طولانی در پیش است، اما با طراحی مناسب، تولید باکیفیت و سیاست‌گذاری صحیح می‌توان امیدوار بود که بار دیگر اسباب‌بازی‌هایی بادوام و جذاب به دست کودکان ایرانی برسد.

وی یادآور شد: ما از ایده‌های خوب و نو در حوزه اسباب‌بازی بسیار خالی هستیم. این مسئله تنها مختص ایران نیست؛ حتی در سطح جهانی نیز چنین وضعیتی دیده می‌شود. به‌تازگی به نتایج جایزه جهانی اسباب‌بازی نگاه می‌کردم و متوجه شدم بسیاری از اسباب‌بازی‌های برتر هنوز در حال تکرار ایده‌های گذشته هستند. گاهی فقط یک قالب قدیمی را برمی‌دارند و آن را روی یک مکانیزم یا موضوع جدید می‌نشانند، بدون آنکه خلاقیت عمیق یا جذابیت واقعی‌ به آن اضافه کنند.

مؤسس موزه اسباب بازی گفت: این روند برای نسل امروز، که از کودکی با فضای مجازی، موبایل و تبلت احاطه شده، یک خطر محسوب می‌شود. اسباب‌بازی‌ها باید قدرت و جذابیتی فراتر از صفحات دیجیتال داشته باشند تا بتوانند توجه کودک را جلب کنند و او را ترغیب کنند بارها به سراغ بازی فیزیکی و ملموس بیاید. این کار بسیار پیچیده است و نیازمند شناخت عمیق و چندبعدی است؛ از جامعه‌شناسی و روانشناسی کودک گرفته تا تحلیل اقتصادی و بازاری. باید هر یک از این مولفه‌ها را به درستی درک کنیم و برای آنها پاسخ و راه‌حل مناسب ارائه دهیم تا بتوانیم اسباب‌بازی‌هایی خلق کنیم که نه‌تنها ماندگار باشند، بلکه بتوانند در دنیای پرشتاب امروز جایگاه خود را حفظ کنند.

وی خاطرنشان کرد: یکی از ویژگی‌های اسباب‌بازی مناسب، تکرارپذیری است؛ یعنی کودک بتواند بارها و بارها به سراغ آن برود و از بازی کردن با آن لذت ببرد. وقتی اسباب‌بازی چنین قابلیتی داشته باشد، در واقع به دنیای امن کودک راه پیدا کرده و اعتماد او را جلب کرده است. عروسک‌ها معمولاً به دلیل ورود به فضای عاطفی کودک، قابلیت استفاده بیشتری دارند و مدت طولانی‌تری در کنار بچه می‌مانند. امروز باید نیازهای عاطفی کودکان را بهتر بشناسیم و پاسخی طراحی کنیم که اسباب‌بازی را ماندگارتر کند.

حتی تولیدات کارگاهی و کوچک هم می‌توانند پاسخ‌های درست‌تری به نیازهای واقعی کودکان بدهند

بیات گفت: لزومی ندارد حتماً به تولید انبوه و بزرگ فکر کنیم؛ حتی تولیدات کارگاهی و کوچک هم می‌توانند پاسخ‌های درست‌تری به نیازهای واقعی کودکان بدهند. نیاز امروز بچه‌ها این است که بتوانند احساس همدلی و تعامل با اسباب‌بازی خود داشته باشند. با توجه به گرایش خانواده‌ها به تک‌فرزندی و کاهش ارتباطات اجتماعی کودکان، داشتن یک همدم قابل اعتماد که وارد دنیای آن‌ها شود و امکان ارتباط عاطفی پایدار فراهم کند، بیش از گذشته اهمیت یافته است.

وی افزود: می‌توان این مفاهیم را حتی با فناوری‌های امروزی مانند اپلیکیشن‌های همراه، ترکیب کرد، به‌گونه‌ای که از فضای صرفاً مجازی فاصله بگیرد و در عین حال اسباب‌بازی فیزیکی را تقویت کند. چنین رویکردی می‌تواند به رشد مهارت‌های حرکتی و عاطفی کودک نیز کمک کند. اما این کار به هوشمندی بالا، دقت، وسواس و برنامه‌ریزی دقیق نیاز دارد.

مؤسس موزه اسباب بازی گفت: طراحی و تولید اسباب‌بازی‌هایی با این سطح از حساسیت جدا از بحث کیفیت و استانداردهای تولید، کاری بزرگ و چالش‌برانگیز است که تنها با شناخت عمیق از کودک و نیازهای او ممکن می‌شود.

وی بیان کرد: در خانواده‌های امروزی به‌ویژه با پدیده تک‌فرزندی، شاهد یک رویکرد رایج هستیم؛ خانواده‌ها عادت کرده‌اند تندتند برای کودک اسباب‌بازی بخرند. عمه، خاله، دایی و اطرافیان نیز پیوسته در نقش هدیه‌دهنده ظاهر می‌شوند. اما این هدیه‌های پی درپی ممکن است در واقع به ضرر کودک تمام شود، زیرا اسباب‌بازی‌ها دیگر بر اساس انتخاب و نیاز او وارد زندگی‌اش نمی‌شوند، بلکه به عنوان کالایی ناآشنا و گاه نامتناسب با مراحل رشدی کودک به او تحمیل می‌شوند.

بیات اظهار کرد: یکی از بارزترین نمونه‌ها، سیسمونی است؛ اتاقی انباشته از اسباب‌بازی‌های متنوع، بی‌آنکه ترتیب و تناسبی با رشد کودک داشته باشد. اگر خانواده هوشیار باشد، می‌تواند این اسباب‌بازی‌ها را به تدریج و در مقاطع مناسب رشدی معرفی کند؛ اما وقتی کودک از روز اول با حجم زیادی از وسایل روبرو شود که ممکن است برایش زودهنگام یا نامناسب باشد، به سادگی دچار پس‌زدگی می‌شود و دیگر تمایلی به بازی با آنها نشان نمی‌دهد.

وی یادآور شد: این اتفاق فقط در خانواده‌های مرفه یا متوسط‌رو به بالا رخ نمی‌دهد؛ حتی در خانواده‌های کم‌برخوردار یا مراکز خیریه و نگهداری کودکان نیز هدیه‌هایی که فرستاده می‌شود، اگر بدون شناخت و دقت انتخاب شوند، می‌توانند بی‌فایده یا حتی مضر باشند.

مؤسس موزه اسباب بازی گفت: اسباب‌بازی باید از دایره هدیه خارج شود؛ هدیه دادن بی‌ضابطه نه‌تنها به کودک و فرآیند رشد او آسیب می‌زند، بلکه جریان طراحی و تولید اسباب‌بازی را نیز منحرف می‌کند.

بیات گفت: بسیاری از تولیدکنندگان صرفاً بر روی جعبه‌های بزرگ و شکیل تمرکز می‌کنند تا هدیه بهتر به نظر برسد، در حالی که محتوای درون جعبه اغلب ناچیز و بی‌کیفیت است. این یعنی انحراف از اصل ماجرا؛ اسباب‌بازی باید برای کودک ساخته شود، نه برای نمایش دادن در لحظه هدیه دادن. این رویکرد، بازاری ناسالم ایجاد کرده که در آن بیشترین فروش‌ها نه بر اساس کارایی و جذابیت اسباب‌بازی، بلکه بر اساس ظاهر فریبنده بسته‌بندی انجام می‌شود. در چنین فضایی، اسباب‌بازی به کالایی زینتی و زودگذر تبدیل می‌شود که نقش واقعی خود — همراهی و رشد کودک را از دست می‌دهد.