ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان

همزمان با روز جهانی تالاب‌ها (۲ فوریه)، توجه به نقش و جایگاه تالاب‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و در عین حال آسیب‌پذیرترین زیست‌بوم‌های طبیعی بیش از پیش اهمیت می‌یابد. تالاب‌ها با کارکردهایی چون حفظ تنوع زیستی، تنظیم چرخه‌های طبیعی آب، مهار کانون‌های گرد و غبار، تعدیل تغییرات اقلیمی و تغذیه منابع آب زیرزمینی، نقشی اساسی در پایداری محیط زیست و سلامت جوامع انسانی ایفا می‌کنند.

در شرایطی که خشکسالی‌های پی‌درپی، برداشت‌های بی‌رویه و کاهش حق‌آبه‌ها، بسیاری از تالاب‌های کشور را با تهدید جدی مواجه کرده است، روز جهانی تالاب فرصتی برای بازنگری در شیوه‌های مدیریت منابع آب، تقویت همکاری‌های بین‌استانی و افزایش مشارکت مردمی در حفاظت از این زیست‌بوم‌های ارزشمند به شمار می‌رود. استان قم با برخورداری از تالاب‌های مهم و اثرگذار در مقیاس ملی و فرامنطقه‌ای، جایگاهی ویژه در این معادله زیست‌محیطی دارد. به همین مناسبت و با هدف بررسی چالش‌ها و وضعیت کنونی تالاب‌های استان قم با مسئولان محیط زیست استان قم به گفت‌وگو پرداختیم. 

سیده مریم محمدی مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم با بیان اینکه استان قم دارای ۵ تالاب مصوب است که حدود ۱۰ درصد از مساحت استان را تشکیل می‌دهد، اظهار کرد: با وجود فعالیت در این حوزه بدون چارت سازمانی و کمترین امکانات، اقدامات منحصر به فردی در راستای حفاظت و صیانت از تالاب‌های استان در سال‌های گذشته انجام شده است. 

استان قم پیشگام در اخذ سند رسمی تک‌برگ مالکیت برای کلیه تالاب‌ها

وی افزود: استان قم پیشگام در اخذ سند رسمی تک‌برگ مالکیت برای کلیه تالاب‌ها به نام سازمان حفاظت محیط زیست در کشور بوده که این اقدام با حمایت نهادهایی نظیر شورای حفظ حقوق بیت‌المال و اداره ثبت اسناد، در سال گذشته محقق شده است تا حفاظت شایسته‌تری از تالاب‌ها صورت بپذیرد. 

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم با اشاره به اقدامات کلان در سطح ملی در این رابطه گفت: تهیه و تصویب طرح جامع مدیریت حوزه دریاچه نمک در ستاد ملی تالاب‌های کشور از دیگر اقداماتی است که پس از ده‌ها جلسه کارشناسی محقق شده و نهایتاً حوزه‌های تالابی ۹ استان مرتبط را تحت پوشش مدیریت یکپارچه قرار می‌دهد. 

وی به تلاش های صورت گرفته برای تأمین اعتبارات در حوزه تالاب‌های استان اشاره کرد و گفت: با استفاده از ظرفیت مصوبات سفر ریاست جمهوری، موفق به اخذ ۵۵۰ میلیارد ریال اعتبار برای احیا و حفاظت از مناطق و تالاب‌های استان شدیم که ساخت پاسگاه محیط بانی «تالاب مره» و تقویت گشت و پایش ها از این محل انجام می‌شود. 

محمدی با اشاره به تشکیل ستاد احیا و ساماندهی تالاب دریاچه نمک قم در سال جاری بعد از گذشت ۴ سال، گفت: این جلسه به ریاست استاندار قم در وزارت کشور برگزار و مصوبات خوبی پیرامون تکالیف دستگاه‌های ذیربط در حوزه حفاظت از تالاب‌ها مصوب شد. 

وی همچنین تصریح کرد: با پیگیری اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم بزودی ارتقاء سطح تالاب مره در شورایعالی محیط زیست مطرح و در صورت تصویب، این تالاب به عنوان یک زیستگاه آبی بی بدیل در دل کویر به منطقه حفاظت شده ارتقا خواهد یافت. 

وی با اشاره به جایگاه بی بدیل تالاب های استان قم در مرکز کشور و میزبانی دهها هزار پرنده مهاجر در پاییز و زمستان، از پایش و نظارت مستمر بر این زیستگاههای ارزشمند خبر داد و گفت: نظارت بر حفظ کارکرد تالاب‌ها از طریق گشت‌های شبانه‌روزی و حتی در ایام تعطیل به‌طور دائم در جریان است و از ابتدای فصل آبگیری تالاب، بیش از ۱۰ مورد شکار و شروع به شکار در سطح تالاب مره با هوشیاری به موقع محیط‌بانان استان قم کشف و شناسایی شده و پرونده متخلفان به دستگاه قضایی ارجاع شده‌است.

تأمین حقابه تالاب‌ها به عنوان اکوسیستم‌های حیاتی، تنها راه جلوگیری از تبدیل آن‌ها به کانون‌های جدید گردوغبار و حفاظت از میلیون‌ها پرنده مهاجر در مسیر تاریخی خود است. و به گفته معاون طبیعی محیط زیست استان قم،خشک شدن تالاب‌ها علاوه بر تهدید زیستگاه پرندگان، موجب افزایش کانون‌های گرد و غبار، کاهش تغذیه آب‌های زیرزمینی و در نهایت فرونشست زمین و آسیب به زیرساخت‌های شهری می‌شود.

اسماعیل احمدی‌زاده، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به وضعیت و محدوده تالاب‌های این استان اظهار کرد: قم دارای پنج تالاب ثبت‌شده در قانون تالاب‌ها است که در فهرست تالاب‌های مهم کشور قرار دارند و در مجموع حدود ۱۰ درصد از مساحت استان را شامل می‌شوند؛ به همین دلیل می‌توان قم را یکی از استان‌های تالابی کشور دانست.

وی ادامه داد: تالاب شکار ممنوع مره، مساحتی در حدود ۳۳ هزار هکتار و تالاب حوض سلطان و محدوده اطراف آن، مجموعاً به حدود ۳۷ هزار هکتار می‌رسد. تالاب غدیر نیز از تالاب‌های کوچک‌تر استان است که حدود ۱۰۰۰ هکتار وسعت دارد و به‌عنوان یک آبگیر شناخته می‌شود. همچنین از دریاچه نمک که میان استان‌های قم، سمنان و اصفهان مشترک است، حدود ۸۰ تا ۹۰ هزار هکتار در مرزهای استان قم قرار گرفته‌اند.

احمدی‌زاده با تأکید بر اهمیت اکولوژیک تالاب مره گفت: این تالاب در فصل پاییز تا بهار میزبان دسته‌های بزرگ پرندگان مهاجر است و یکی از ایستگاه‌های مهم در مسیر مهاجرت پرندگان محسوب می‌شود. این پرندگان پس از توقف در تالاب مره، مسیر طولانی از سیبری تا نیل را طی می‌کنند و این تالاب نقش مهمی در بازتوانی و تأمین انرژی آن‌ها ایفا می‌کند. سالانه حدود ۳۰ هزار پرنده در جریان مهاجرت وارد استان قم می‌شوند و تاکنون ۱۸۶ گونه پرنده در این تالاب‌ها رصد شده است.

احمدی‌زاده با اشاره به چالش‌های موجود تصریح کرد: تداوم خشکسالی‌ها و احداث بندها و سدهای متعدد در بالادست رودخانه‌ها، موجب کاهش شدید آب ورودی به تالاب‌ها شده است. به‌عنوان نمونه، رود شور که تأمین‌کننده اصلی آب تالاب مره است، حدود ۴۲۰ کیلومتر طول دارد و از استان‌های قزوین، همدان، زنجان و البرز عبور می‌کند، در حالی که تنها ۲۰ کیلومتر از آن در محدوده استان قم قرار دارد. انحرافات متعدد در این مسیر طولانی باعث می‌شود حق‌آبه تالاب به‌درستی تأمین نشود و در نتیجه تالاب‌ها نتوانند کارکردهای اصلی خود را ایفا کنند.

معاون طبیعی محیط زیست استان قم درباره اقدامات انجام‌شده جهت حفاظت از تالاب‌های استان گفت: گشت و پایش شبانه‌ روزی توسط محیط‌بانان، کنترل جدی شکار و صید، به‌ویژه در فصل مهاجرت پرندگان، و بازدیدهای مشترک با منابع طبیعی برای جلوگیری از دام چرانی بی‌ضابطه از جمله اقدامات مستمر در تالاب‌های استان است.

حفاظت مؤثر از تالاب‌ها بدون مشارکت جدی مردم امکان‌پذیر نیست

وی افزود: همکاری نزدیکی نیز با اداره دامپزشکی وجود دارد و در فصول مهاجرت، وضعیت سلامت پرندگان بررسی می‌شود تا در صورت مشاهده بیماری، اقدامات پیشگیرانه به‌سرعت انجام گیرد. همچنین با همکاری شرکت امور آب استان، انحرافات غیرمجاز آب شناسایی و طبق ضوابط قانونی با آن‌ها برخورد می‌شود.

احمدی‌زاده یکی از مهم‌ترین اقدامات سال‌های اخیر را تصویب برنامه مدیریت و حفاظت حوزه آبریز دریاچه نمک دانست و گفت: این برنامه با مشارکت ۹ استان تدوین شده و هدف آن حفظ کمیت و کیفیت آب ورودی به تالاب‌ها و ایجاد حفاظت یکپارچه در مسیر رودخانه‌هاست؛ چرا که تالاب‌های قم بدون وابستگی به آب‌های بالادست امکان بقا ندارند.

وی در ادامه به اجرای برنامه مشارکت و آگاه‌بخشی با عنوان سیپا اشاره کرد و گفت: این برنامه با حضور خبرنگاران، جوامع بومی و روستایی و اقشار مختلف جامعه اجرا شد و نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی و جلب مشارکت مردم در حفاظت از تالاب‌ها داشت.

احمدی‌زاده اظهار کرد: از جمله برنامه‌های در دست پیگیری، ارتقای تالاب مره از منطقه شکار ممنوع به پناهگاه حیات وحش است که مراحل اداری آن طی شده و می‌تواند از نظر قانونی، اجرایی و اعتباری، حفاظت مؤثرتری را فراهم کند. همچنین ایجاد برجک‌های رصد و پایش تالاب برای افزایش توان نظارتی محیط‌بانان در دستور کار قرار دارد.

معاون طبیعی محیط زیست استان قم تأکید کرد: حفاظت مؤثر از تالاب‌ها بدون آگاهی‌رسانی و مشارکت جدی مردم امکان‌پذیر نیست و این موضوع باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.

کاهش حق‌آبه، مهم‌ترین چالش تالاب‌های شاخص قم

تشکل‌های مردم نهاد با تکیه بر مشارکت داوطلبانه، تخصص و تعهد اعضای خود می‌توانند در راستای حفاظت از محیط زیست و افزایش آگاهی عمومی نسبت به مسائل محیط زیستی می‌توانند نقش بسزایی ایفا کنند و حوزه تالاب‌ها این از این امر مستثنی نیست. دبیر تشکل‌های مردم نهاد محیط‌زیست استان قم با اشاره به وضعیت تالاب‌های شاخص استان، مهم‌ترین و فوری‌ترین چالش کنونی این تالاب‌ها را کاهش ورودی آب و تأمین‌نشدن حق‌آبه دانست.

عاطفه سادات موسوی، در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا با اشاره به تعریف تالاب در کنوانسیون رامسر اظهار کرد: تالاب‌ها شامل مناطق پوشیده از مرداب‌ها و آبگیرهای طبیعی و مصنوعی هستند که آب شیرین، شور یا به‌صورت راکد یا جاری در آن‌ها وجود دارد.

موسوی با بیان اینکه استان قم دارای تالاب‌های متعددی است، افزود: برخی از تالاب‌های قدیمی استان امروز نشانه‌های کمتری از حیات دارند، اما در مقابل، تالاب‌هایی همچنان فعال هستند که زیست پرندگان را حفظ کرده‌اند و در مسیر مهاجرت پرندگان قرار دارند.

این فعال محیط‌زیست با اشاره به تالاب مره گفت: آبی که وارد تالاب مره می‌شود از رودخانه شور تأمین می‌شود و قطع نشدن این ورودی در سال‌های گذشته موجب حیات این تالاب شده است، اما در سال‌های اخیر این ورودی دچار نوسان و کاهش شده است.

احداث سد در بالادست رودخانه شور باعث شده میزان آب ورودی به تالاب مره به‌شدت کاهش یابد. از سوی دیگر، بخشی از آب این رودخانه در مسیر عبور از یکی از شهرستان‌ها با پساب فاضلاب ترکیب می‌شود که این مسئله نیز مشکلات جدیدی ایجاد کرده است.

موسوی با اشاره به تالاب بندعلی‌خان اظهار کرد: طی دو تا سه سال اخیر، شاهد برخی فضاسازی‌ها بوده‌ایم مبنی بر اینکه حق‌آبه تالاب بندعلی‌خان باید از همین مسیر تأمین شود. این در حالی است که بخش عمده تالاب بندعلی‌خان در استان قم قرار دارد و بخش کوچکی از آن در استان تهران است و بر اساس اسناد تاریخی و زیست‌محیطی، حق‌آبه این تالاب باید از رودخانه‌های بالادست تأمین شود.

دبیر تشکل‌های مردم نهاد محیط‌زیست استان قم با تأکید بر لزوم بازگرداندن حق‌آبه تالاب‌ها گفت: بخشی از حق‌آبه تالاب‌ها باید از مسیر سد غدیر، بخشی از رودخانه اناربار و بخشی دیگر از رودخانه‌های بالادست تأمین شود و اگر این اتفاق نیفتد، حیات این تالاب‌ها به‌طور جدی تهدید خواهد شد.

موسوی در بخش دیگری از سخنان خود به نگرانی‌ها درباره دریاچه نمک اشاره کرد و افزود: در گذشته، آب رودخانه‌ها پس از ورود به تالاب مره، در ادامه به دریاچه نمک می‌رسید و این پیوستگی موجب حیات هر دو زیست‌بوم می‌شد، اما امروز این چرخه طبیعی عملاً از بین رفته است. دریاچه نمک ورودی آب بسیار ناچیزی دارد و هرگونه برداشت یا دستکاری در این تالاب، وضعیت آن را بدتر خواهد کرد.

خسارت به سرمایه‌های طبیعی جبران ناپذیر است

وی گفت: در سال‌های گذشته، یک گروه معدنی اقدام به برداشت شورآبه از این دریاچه کرده بود که با پیگیری‌ها و اقدامات انجام‌شده از سوی تشکل‌های محیط‌زیستی و همکاری وزارت صنعت، معدن و سازمان‌های مرتبط، این فعالیت‌ها متوقف شد. برداشت‌های روباز نیز از دیگر مشکلات دریاچه نمک بود که از ادامه آن جلوگیری شد و در حال حاضر، کسی حق هیچ‌گونه برداشت یا دخالت در تالاب‌ها را نداشته و تنها سازمان حفاظت محیط‌زیست حق ورود و دستکاری در تالاب‌ها را دارد.

این فعال محیط‌زیستی هشدار داد: در نتیجه فعالیت‌های نادرست و خشک‌شدن تالاب‌ها، با ریزگردها و ریزگردهای نمکی مردم مناطق مرکزی کشور مواجه می‌شوند و این مسئله پیامدهای گسترده زیست‌محیطی و اجتماعی به‌دنبال خواهد داشت.

موسوی همچنین به اقدامات تشکل‌های مردم‌نهاد اشاره کرد و گفت: در سال‌های اخیر، تشکل‌های محیط‌زیستی در کنار سازمان حفاظت محیط‌زیست، پیگیری‌های مستمری درباره حق‌آبه تالاب‌ها داشته‌اند و این موضوع در جلسات مختلف، از جمله نشست‌های مجلس، به‌طور جدی مطرح شده است.

وی در پایان از مردم خواست آگاهی خود را نسبت به تالاب‌ها و داشته‌های سرزمینی استان قم افزایش دهند و تأکید کرد: نباید به‌خاطر اهداف کوتاه‌مدت و زودگذر، سرمایه‌های طبیعی خود را از دست بدهیم؛ چراکه این خسارت‌ها در بسیاری موارد جبران‌ناپذیر است.

انتهای پیام