ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺧﺒﺮﮔﺰاری اﻗﺘﺼﺎداﯾﺮان

به گزارش خبرنگار مهر، شاهین آخوندزاده در نشست خبری معاونت تحقیقات و فناوری که امروز شنبه ۱۱ بهمن‌ماه به مناسبت دهه فجر در محل ستاد وزارت بهداشت برگزار شد، ضمن تسلیت به‌دلیل فوت تعدادی از هم‌وطنان در حوادث اخیر، اظهار امیدواری کرد که جامعه ایران بتواند این روزها را سپری کند.

وی با اشاره به نام وزارت بهداشت گفت: اگرچه در نام این وزارتخانه، برخلاف وزارت علوم، واژه‌هایی مانند پژوهش و فناوری ذکر نشده است، اما دانشگاه‌های علوم پزشکی از نظر عملکرد، نمونه بارز دانشگاه‌های نسل سوم و چهارم محسوب می‌شوند؛ چرا که هر دانشگاه علوم پزشکی یک جامعه مشخص را در شهر یا استان خود تحت پوشش دارد و اثرگذاری مستقیم آن در جامعه کاملاً ملموس است. اگر فعالیت این دانشگاه‌ها کاهش پیدا کند، اثر آن بلافاصله در جامعه دیده می‌شود و این دقیقاً همان تعریفی است که از دانشگاه نسل چهارم ارائه می‌شود؛ دانشگاهی که باید در جامعه اثرگذار باشد.

آخوندزاده با استناد به گزارش پایگاه استنادی جهان اسلام (ISC) که در بهمن ۱۴۰۴ منتشر شده است، گفت: بر اساس این گزارش، وزارت علوم ۴۲۸ پژوهشگر پراستناد یک درصد برتر جهان دارد که معادل ۳۷ درصد کل کشور است، در حالی که وزارت بهداشت با وجود تعداد کمتر اعضای هیئت علمی و دانشجو، ۶۰۳ پژوهشگر پراستناد یک درصد دارد و سهمی معادل ۵۲.۷ درصد را به خود اختصاص داده است.

۱۳۳ پژوهشگر پر استناد یک درصد در دانشگاه علوم پزشکی تهران

وی ادامه داد: دانشگاه تهران به‌عنوان دانشگاه برتر وزارت علوم، ۵۲ پژوهشگر پراستناد یک درصد دارد، اما دانشگاه علوم پزشکی تهران به‌تنهایی ۱۳۳ پژوهشگر پراستناد یک درصد را ثبت کرده است. این آمار نشان می‌دهد که دانشگاه‌های علوم پزشکی با منابع انسانی کمتر، خروجی پژوهشی بهینه‌تری دارند.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با انتقاد از نحوه توزیع اعتبارات پژوهشی اظهار کرد: در حالی که حدود ۵۲ درصد تولید پژوهش کشور متعلق به وزارت بهداشت است، تنها ۱۲ درصد از اعتبارات پژوهشی کشور به این وزارتخانه اختصاص می‌یابد. این موضوع نشان‌دهنده بهره‌وری بالاتر پژوهش در وزارت بهداشت و تفاوت ساختاری آن با سایر دستگاه‌ها است.

وی با اشاره به بررسی لایحه بودجه در کمیسیون تلفیق مجلس در این هفته گفت: انتظار ما این است که تخصیص اعتبارات پژوهشی دستگاه‌ها بر اساس عملکرد و خروجی واقعی آن‌ها انجام شود؛ موضوعی که رئیس‌جمهور نیز در یک‌ونیم سال گذشته بارها بر آن تأکید کرده است.

سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی نه تنها افزایش نیافته که کم‌تر شده است

آخوندزاده با بیان اینکه وضعیت پژوهش کشور به عوامل مختلفی بستگی دارد، افزود: یکی از عوامل مهم، سهم اعتبارات پژوهشی از تولید ناخالص داخلی است. با وجود تأکیدات مکرر مقام معظم رهبری طی یک دهه گذشته مبنی بر افزایش این سهم به دو درصد، و تصریح این عدد در قانون برنامه هفتم پیشرفت، متأسفانه سهم پژوهش از GDP نه‌تنها افزایش نیافته، بلکه از حدود نیم درصد نیز کمتر شده است و سالانه این میزان از نیم درصد نیز کم‌تر می‌شود.

وی تعاملات بین‌المللی را عامل مؤثر دیگر در پژوهش دانست و گفت: پژوهش در فضای بسته و ایزوله امکان‌پذیر نیست. تحریم‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر بر خروجی‌های پژوهشی کشور اثرگذار بوده‌اند، اما باید اذعان کرد که بخشی از بخشی از این مشکل ریشه داخلی داشته است و بعضی اوقات با نابخردی تعاملات بین‌المللی را با مشکل ایجاد کردیم.

۷۰ درصد از نشریات علوم پزشکی نمایه بین‌المللی دارند

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت مجلات علمی این وزارتخانه گفت: وزارت بهداشت حدود ۵۰۰ مجله علمی دارد که نزدیک به ۷۰ درصد آن‌ها دارای نمایه بین‌المللی هستند. مجله بین‌المللی یعنی پژوهشگری در کشوری مانند فنلاند بتواند به آن دسترسی داشته باشد، مقاله ارسال کند و داوری آن نیز توسط داوران بین‌المللی انجام شود. بین‌المللی‌سازی مجلات و نمایه‌شدن در پایگاه‌هایی مانند اسکوپوس و ISI یک فرایند زمان‌بر سه تا پنج‌ساله است و نیازمند ارزیابی‌های مستمر است.

وی با اشاره به مشکلات ناشی از قطعی یک‌ماهه اینترنت گفت: قطعی اینترنت آسیب جدی به این فرایند وارد کرد؛ به‌گونه‌ای که ارسال و دریافت مقالات، داوری بین‌المللی و ارزیابی نهایی مجلات برای نمایه‌شدن در این یک کاه با اختلال جدی مواجه شد.

دل خوش شرط اساسی پژوهش است

آخوندزاده با اشاره به تاثیر شرایط اجتماعی کشور بر پژوهش گفت: من به‌عنوان عضو هیئت علمی گروه روان‌پزشکی، این موضوع را به‌خوبی درک می‌کنم که «دلِ خوش» شرط اساسی پژوهش است. ممکن است یک جراح عضو هیئت علمی، حتی بدون دلِ خوش، وظیفه درمان و آموزش خود را انجام دهد.یک جراح ارتوپد در بیمارستان اموزشی، حتی دلش خوش نباشد، مجبور است به دلیل وظیفه اخلاقی اتاق عمل برود. حتی در حوادث اخیر بیشترین خدمت را جامعه پزشکی دادند. بسیاری از همکاران یک هفته خانه نرفتند؛ همان‌گونه که در جنگ ۱۲ روزه این‌گونه بود.

وی با بیان اینکه اما پژوهش بدون آرامش روانی، اجتماعی و امنیتی عملاً متوقف می‌شود، افزود: اگر جامعه از نظر اجتماعی، اخلاقی، سیاسی و امنیتی دچار بی‌ثباتی باشد، اولین حوزه‌ای که آسیب می‌بیند پژوهش است و بازگرداندن آن به مسیر اصلی، کاری بسیار دشوار خواهد بود.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت تأکید کرد: من و همکارانم در ستاد وزارت بهداشت وظیفه خود می‌دانیم تا حد امکان از ایجاد ناامیدی در میان پژوهشگران جلوگیری کنیم و مسیر انجام پژوهش را تسهیل کنیم. امیدواریم با حفظ آرامش در جامعه علمی کشور، بتوانیم به اهداف پیش‌بینی‌شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت دست یابیم.

دستیابی به رتبه ۱۴ تولید علم با شرایط فعلی، بسیار دور از ذهن است

وی درباره رتبه علمی کشور و فاصله رتبه فعلی با هدف مشخص شده در برنامه هفتم توسعه گفت: در حال حاضر رتبه ۱۷ داریم و دستیابی به رتبه ۱۴ تولید علم جهانی با شرایط فعلی، بسیار دور از ذهن است. در ابتدای سال جاری، وزارت بهداشت در مکاتبه‌ای با مجلس و سازمان برنامه‌وبودجه اعلام کرد که برای تحقق اهداف برنامه هفتم، در سال جاری به ۶.۸ همت اعتبار نیاز دارد، در حالی که کل اعتبارات محقق‌شده ستاد وزارت بهداشت در سال جاری کمتر از ۸۰۰ میلیارد تومان بوده است. به عبارت دیگر، فاصله معناداری میان منابع مورد نیاز و منابع تخصیص‌یافته وجود دارد و این شکاف، دستیابی به اهداف پیش‌بینی‌شده را با چالش جدی مواجه می‌کند.

وی افزود: در عین حال، منابع مالی تنها یکی از مؤلفه‌های اثرگذار است؛ دو مؤلفه مهم دیگر، تعاملات بین‌المللی و «دلِ خوش» جامعه علمی است. در چنین شرایطی رسیدن به اهداف تعیین‌شده دشوار خواهد بود، هرچند ما معتقدیم ظرفیت و پتانسیل تحقق این اهداف به‌طور کامل در کشور وجود دارد. ایران در بازه زمانی ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ در رتبه چهاردهم تولید علم جهانی قرار داشت و حتی در بدترین حالت، ثبات در رتبه پانزدهم حفظ شده بود. بنابراین اگر حمایت لازم و فضای مناسب فراهم شود، دستیابی دوباره به این جایگاه‌ها دور از دسترس نیست.

اثر قطعی اینترنت بر جذب دانشجویان خارجی

آخوندزاده با اشاره به هدف حضور ۲۰ دانشگاه کشور در میان ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان در برنامه هفتم توسعه گفت: تحقق این هدف نیز کار ساده‌ای نیست. یکی از شاخص‌های مهم رتبه‌بندی دانشگاه‌ها، جذب دانشجویان خارجی و توسعه همکاری‌های بین‌المللی است. کاهش تعاملات بین‌المللی و افت جذب دانشجوی خارجی، به‌طور مستقیم بر رتبه دانشگاه‌ها اثر منفی می‌گذارد. امسال در دو مقطع قطعی اینترنت دانشجویان خارجی را از دست دادیم که این موضوع به‌طور طبیعی در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی بازتاب منفی دارد. با این حال، جذابیت آموزش پزشکی در ایران همچنان بالاست. ظرفیت جذب دانشجوی خارجی در حوزه علوم پزشکی کاملاً وجود دارد، مشروط بر آنکه شرایط لازم فراهم شود.

وی در مورد استفاده از هوش مصنوعی در تحقیقات علوم پزشکی گفت: در حوزه هوش مصنوعی، با دستور رئیس‌جمهور ستادی ویژه تشکیل شده که دارای دبیرخانه است و زیر نظر معاون اول ریاست‌جمهوری فعالیت می‌کند. این ستاد هر دو هفته یک‌بار جلسه برگزار می‌کند و تقسیم کار مشخصی میان دستگاه‌ها انجام شده است. وزارت بهداشت برنامه مدون خود در حوزه هوش مصنوعی را به این ستاد ارائه کرده و طرح‌های متعددی نیز از سوی دستگاه‌های مختلف برای تأمین مالی به ستاد ارسال شده است. مهم‌ترین الزامات توسعه هوش مصنوعی در سه حوزه خلاصه می‌شود که نخستین آن، ایجاد زیرساخت آموزشی است.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت تاکید کرد: آموزش هوش مصنوعی باید از مقطع آموزش‌وپرورش آغاز شود؛ چرا که اگر آموزش را از دوران دانشجویی شروع کنیم، دیر است. دانش‌آموزان باید از همان ابتدا با مبانی هوش مصنوعی آشنا شوند تا در دانشگاه بتوانند وارد فعالیت‌های تحقیقاتی شوند. در این مسیر، وزارت آموزش‌وپرورش، وزارت علوم و وزارت بهداشت همگی نقش دارند. یکی از کاربردهای مهم هوش مصنوعی در حوزه بهداشت و درمان است و هم‌اکنون در بسیاری از کشورهای دنیا، بخش قابل توجهی از تشخیص‌های پزشکی با استفاده از هوش مصنوعی انجام می‌شود؛ از این ظرفیت در کشور ما نیز استفاده می‌شود.

وی خاطر نشان کرد: یک نکته مهم در توسعه هوش مصنوعی، تربیت نیروی انسانی متخصص است. در حال حاضر در وزارت بهداشت دو مرکز به‌طور رسمی در مقطع دکتری هوش مصنوعی دانشجو تربیت می‌کنند و یک مرکز دیگر نیز مجوز لازم را دریافت کرده است. موضوع مهم دیگر حفظ و نگهداشت نیروی انسانی تربیت‌شده است. اگر بهترین نیروها را تربیت کنیم، اما نتوانیم آن‌ها را در کشور نگه داریم و این افراد جذب بازارهای بین‌المللی شوند، عملاً سرمایه انسانی خود را از دست داده‌ایم. این مسئله به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی بسیار جدی است، چرا که در سطح جهانی حقوق‌های چند هزار دلاری حتی به افراد با مدرک کارشناسی پرداخت می‌شود و با حقوق‌های فعلی داخلی، امکان رقابت وجود ندارد. بنابراین لازم است سیاست‌های ویژه‌ای برای نگهداشت نیروی انسانی حوزه هوش مصنوعی طراحی شود.

شرایط پژوهش سخت‌تر از گذشته شده است

آخوندزاده در مورد تاثیر تحریم‌ها در تحقیقات علوم پزشکی گفت: در گذشته، تحریم‌ها عمدتاً مانع خرید تجهیزات آزمایشگاهی یا مواد اولیه می‌شد یا هزینه‌ها را افزایش می‌داد، اما در سال گذشته فشارها تشدید شده و حتی در انتشار مقالات علمی نیز مشکلات جدی ایجاد شده است؛ به‌گونه‌ای که برخی مجلات به‌صراحت اعلام می‌کنند به‌دلیل تحریم‌ها امکان چاپ مقالات ارسالی از ایران را ندارند. در مجموع باید گفت شرایط پژوهش دشوارتر از گذشته شده است.